PLUS
Η πρόσφατη Εθνική Στρατηγική Ασφαλείας της κυβέρνησης Trump παρουσιάζει μια σαφή αναθεώρηση του αμερικανικού ρόλου στη διεθνή σκηνή, με ιδιαίτερη έμφαση στην Ευρώπη. Παρότι εκ πρώτης όψεως πρόκειται για ένα ακόμη επίσημο έγγραφο στρατηγικής, το περιεχόμενό του αφήνει να διαφανεί μια βαθύτερη ιδεολογική μετατόπιση. Η νέα στρατηγική δίνει έμφαση στην «πολιτισμική συνοχή» των δυτικών κρατών, παρουσιάζοντας την Ευρώπη ως ήπειρο που βρίσκεται εν μέσω υπαρξιακής κρίσης λόγω μετανάστευσης, δημογραφικών πιέσεων και κοινωνικών αλλαγών.
Η αξιολόγηση αυτή δεν αποτελεί απλώς διαπίστωση. Ενσωματώνεται στο έγγραφο ως καθοδηγητικό πλαίσιο πολιτικής. Περιγράφει μια Ευρώπη που κινδυνεύει να χάσει την ιστορική της ταυτότητα και προτείνει ότι η απάντηση βρίσκεται στην ενίσχυση «πατριωτικών» και εθνοκεντρικών πολιτικών δυνάμεων. Με άλλα λόγια, η Ουάσινγκτον δεν περιορίζεται σε παρακολούθηση των εξελίξεων αλλά δηλώνει ανοιχτά την πρόθεση να υποστηρίξει πολιτικούς φορείς που αντιτίθενται στη μετανάστευση και υπογραμμίζουν τη σημασία της εθνικής ομοιογένειας.
Το στοιχείο αυτό συνιστά σημαντική διαφοροποίηση από τις παραδοσιακές θέσεις των ΗΠΑ απέναντι στην Ευρώπη. Για δεκαετίες, ο αμερικανικός λόγος προωθούσε σταθερά τη δημοκρατική συνεργασία, την πολυμέρεια και την πολιτική μετριοπάθεια ως αναγκαίες προϋποθέσεις της δυτικής συμμαχίας. Η νέα γραμμή, αντίθετα, νομιμοποιεί κινήσεις που στοχεύουν σε μια περισσότερο «κλειστή» Ευρώπη, ευθυγραμμισμένη με πολιτισμικά και εθνικά κριτήρια.
Την ίδια στιγμή, η στρατηγική σηματοδοτεί μια αλλαγή τόνου απέναντι σε αυταρχικά κράτη, όπως η Ρωσία, η Κίνα και αρκετές πετρελαιομοναρχίες της Μέσης Ανατολής. Το κείμενο αποφεύγει την παραδοσιακή πίεση για μεταρρυθμίσεις, επιλέγοντας αντ’ αυτού μια πολιτική realpolitik. Η στάση αυτή διαμορφώνει ένα παράδοξο: ενώ η Ευρώπη παρουσιάζεται ως χώρος όπου η δημοκρατία πρέπει να «θωρακιστεί» από πολιτισμικές πιέσεις, σε άλλες περιοχές η δημοκρατική ατζέντα φαίνεται να υποχωρεί ως προτεραιότητα.
Το ερώτημα που τίθεται, επομένως, δεν αφορά μόνο την κατεύθυνση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής αλλά και το πώς η Ευρώπη θα τοποθετηθεί απέναντι σε αυτή την αλλαγή. Η ενίσχυση πολιτικών δυνάμεων με εθνικιστικό προσανατολισμό ενδέχεται να επηρεάσει την ενότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, σε μια περίοδο κατά την οποία η συνεργασία των κρατών-μελών είναι καθοριστική για τη σταθερότητα και την ασφάλεια της ηπείρου.
Παράλληλα, η προσπάθεια να ερμηνευτούν τα ευρωπαϊκά ζητήματα με όρους «πολιτισμικής απειλής» ενδέχεται να ενισχύσει την κοινωνική πόλωση. Οι μεταναστευτικές προκλήσεις, οι δημογραφικές αλλαγές και η οικονομική ανισότητα είναι σύνθετα φαινόμενα που απαιτούν πρακτικές πολιτικές απαντήσεις. Η ανάδειξή τους σε ζητήματα πολιτισμικής επιβίωσης μπορεί να δυσκολέψει τη συνεργασία μεταξύ κρατών και να αποδυναμώσει την αναζήτηση κοινών λύσεων.
Η Ευρώπη βρίσκεται, έτσι, μπροστά σε μια δύσκολη εξίσωση: αφενός, πρέπει να διαχειριστεί τους εσωτερικούς της διχασμούς· αφετέρου, καλείται να απαντήσει στη νέα γεωπολιτική φιλοσοφία των ΗΠΑ, η οποία απομακρύνεται από τις αρχές που καθόρισαν τη μεταπολεμική Δύση. Το εάν θα προκύψει μια ενισχυμένη, συνεκτική Ευρώπη ή μια ήπειρος που θα παλινδρομεί μεταξύ πολιτισμικών φόβων και εθνικών ανταγωνισμών θα εξαρτηθεί από τις αποφάσεις των επόμενων ετών.
