PLUS
Υπάρχουν στιγμές που μια είδηση μοιάζει μικρή, σχεδόν τεχνική, αλλά στην πραγματικότητα αποκαλύπτει μια βαθύτερη σύγκρουση. Η 4η Απριλίου ήταν μία από αυτές. Σχεδόν αθόρυβα, οι τεχνολογικοί κολοσσοί, οι εταιρείες GAFAM όπως ονομάζονται, έχασαν το δικαίωμα να σαρώνουν αυτόματα τις φωτογραφίες και τα βίντεο που ανταλλάσσουν εκατοντάδες εκατομμύρια Ευρωπαίοι. Μια μικρή νίκη για το απόρρητο των ψηφιακών μας επικοινωνιών — και ταυτόχρονα μια υπενθύμιση του πόσο κοντά φτάσαμε στο αντίθετο.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Ας μην ξεχνάμε τι είχε προηγηθεί. Το 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έδωσε την άδεια σε πλατφόρμες όπως Gmail, iCloud, Facebook, LinkedIn, Messenger και Instagram να παρακολουθούν, χωρίς δικαστική εντολή, το περιεχόμενο ιδιωτικών επικοινωνιών για τον εντοπισμό παράνομου υλικού. Η πρόθεση ήταν αδιαμφισβήτητη. Το αποτέλεσμα, όμως, ήταν κάτι πολύ πιο επικίνδυνο: η κανονικοποίηση μιας λογικής όπου κάθε πολίτης αντιμετωπίζεται ως εν δυνάμει ύποπτος.
Και εδώ βρίσκεται η θεμελιώδης αντίφαση. Η Ευρώπη, που περηφανεύεται ότι υπερασπίζεται τα προσωπικά δεδομένα, βρέθηκε να υπονομεύει την ίδια την αρχή που κατοχυρώνει η ePrivacy Directive, η ευρωπαϊκή νομοθεσία που ρυθμίζει το απόρρητο των ηλεκτρονικών επικοινωνιών — δηλαδή ό,τι αφορά emails, μηνύματα, τηλεφωνικές κλήσεις και γενικά την ψηφιακή μας επικοινωνία. Όχι υπό όρους. Όχι «εκτός αν». Ιδιωτικές.
Η προσωρινή ανάσχεση αυτής της πρακτικής δεν ήρθε επειδή λύθηκε το πρόβλημα, αλλά επειδή έγινε φανερό το μέγεθος της ολίσθησης. Γιατί αυτό που παρουσιάστηκε ως εργαλείο προστασίας ήταν στην ουσία ένα σύστημα γενικευμένης επιτήρησης, ενσωματωμένο στην καθημερινότητά μας. Όχι με αστυνομικούς και εντάλματα, αλλά με αλγορίθμους που αποφασίζουν τι αξίζει να ελεγχθεί και τι όχι, χωρίς διαφάνεια, χωρίς λογοδοσία, χωρίς πραγματικό έλεγχο.
Και όμως, παρά αυτή τη «μικρή νίκη», η ίδια λογική επιστρέφει από την πίσω πόρτα. Το λεγόμενο Chat Control το οποίο τώρα ερχεται σαν πρόταση από την Ευρωπαική Επιτροπή δεν ισχύει προς το παρόν, καθώς παραμένει υπό διαπραγμάτευση στην Ευρωπαϊκή Ένωση και συναντά ισχυρές αντιστάσεις, με χώρες όπως η Γερμανία η Αυστρία καιη Ολλανδία να εκφράζουν σοβαρές επιφυλάξεις ή να μπλοκάρουν την προώθησή του, δεν είναι τίποτα λιγότερο από μια προσπάθεια να θεσμοθετηθεί αυτό που μόλις απορρίφθηκε: η μαζική σάρωση επικοινωνιών, ακόμη και μέσα σε κρυπτογραφημένες εφαρμογές. Με άλλα λόγια, να μετατραπεί κάθε συσκευή σε έναν σιωπηλό επιτηρητή του ίδιου του χρήστη της.
Το επιχείρημα παραμένει το ίδιο, σχεδόν ακαταμάχητο: «είναι για την προστασία των παιδιών». Και πράγματι, είναι. Αλλά αυτό δεν απαντά στο κρίσιμο ερώτημα: μέχρι πού είμαστε διατεθειμένοι να φτάσουμε για να πετύχουμε αυτόν τον στόχο; Διότι όταν η παρακολούθηση γίνεται καθολική, όταν δεν χρειάζεται πλέον υποψία για να ελεγχθείς, τότε δεν μιλάμε για ασφάλεια· μιλάμε για μετατόπιση του ίδιου του ορίου μεταξύ κράτους και πολίτη.
Η ιδέα ότι «αν δεν έχεις τίποτα να κρύψεις, δεν έχεις τίποτα να φοβηθείς» είναι ίσως η πιο ύπουλη φράση της ψηφιακής εποχής. Γιατί μετατρέπει την ιδιωτικότητα από δικαίωμα σε ενοχή. Σαν να πρέπει να αποδείξεις ότι αξίζεις να μην παρακολουθείσαι. Σαν η σιωπή σου να χρειάζεται έγκριση.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια επιλογή που δεν μπορεί να κρυφτεί πίσω από τεχνικούς όρους και νομικές διατυπώσεις. Θα παραμείνει ένας χώρος όπου η τεχνολογία υπηρετεί τα δικαιώματα ή θα εξελιχθεί σε έναν χώρο όπου τα δικαιώματα προσαρμόζονται στις δυνατότητες της τεχνολογίας; Γιατί το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι αν θα εντοπιστεί περισσότερο παράνομο περιεχόμενο. Είναι αν θα συνηθίσουμε την ιδέα ότι κάθε μας επικοινωνία μπορεί — και ίσως πρέπει — να ελέγχεται.
Η 4η Απριλίου δεν ήταν το τέλος αυτής της ιστορίας. Ήταν μια προειδοποίηση. Μια στιγμή όπου φάνηκε καθαρά πόσο εύκολα η δημοκρατία μπορεί να γλιστρήσει σε κάτι άλλο, όχι μέσα από μια μεγάλη ρήξη, αλλά μέσα από μικρές, «λογικές» εξαιρέσεις.
Και αν υπάρχει ένα συμπέρασμα που αξίζει να κρατήσουμε, είναι αυτό: η ελευθερία δεν χάνεται απότομα. Χάνεται λίγο λίγο — μέχρι να πάψει να μοιάζει με απώλεια και αρχίσει να μοιάζει με κανονικότητα.
