PLUS
Για πολλούς τα όσα συμβαίνουν τις τελευταίες πυκνές πολιτικά ημέρες στις Ηνωμένες Πολιτείες αναφορικά με την επερχόμενη εκλογή του Προέδρου είναι πρωτοφανή και παράλογα. Όσοι βρίσκονται στο στρατόπεδο των Δημοκρατικών βλέπουν απέναντί τους έναν πρώην πρόεδρο που προσπάθησε να παραμείνει στην εξουσία μετά τη λήξη της θητείας του, που διατηρεί πιστούς οπαδούς και έχει δηλώσει ότι θα λειτουργήσει ως δικτάτορας μόνο την πρώτη μέρα εάν επανεκλεγεί, να “επελαύνει” και πάλι προς την εξουσία αφού η πονηριά του και η χειραγώγηση της αμερικανικής πολιτικής και του νομικού της συστήματος έχουν, μέχρι στιγμής, μπλοκάρει τις προσπάθειες για να λογοδοτήσει για τα μέχρι τώρα πεπραγμένα του.
Αυτό το είδος δραστηριότητας στην πολιτική ονομάζεται «μακιαβελισμός», από τον αναγεννησιακό συγγραφέα Niccolò Machiavelli, ο οποίος έζησε από το 1469 έως το 1527. Έγραψε την περιβόητη μικρή πραγματεία που ονομάζεται Ο Ηγεμόνας, στην οποία συμβουλεύει τους “μοναδικούς ηγεμόνες” – η φράση του για αυταρχικούς ή δικτάτορες – καθώς και εκείνους που φιλοδοξούν να κυριαρχήσουν αποκλειστικά με τη χρήση βίας και απάτης προκειμένου να αποκτήσουν την εξουσία.
Αλλά τα γραπτά του του 16ου αιώνα συζητούν όχι μόνο για την πριγκιπική εξουσία αλλά και για τις δημοκρατικές κυβερνήσεις, στις οποίες οι πολίτες επιλέγουν ηγέτες άμεσα ή έμμεσα υπό συγκεκριμένους όρους.
Στον Ηγεμόνα ο Μακιαβέλι δίνει οδηγίες σε πολίτες και ηγέτες ώστε να αναγνωρίσουν πόσο ευάλωτες είναι οι κυβερνήσεις, ούτως ώστε να επαγρυπνούν έναντι των απειλών της τυραννίας, συμβουλές που όχι μόνο για την μακρινή εποχή του αλλά διαχρονικά και πόσον μάλλον σήμερα αποδεικνύονται τόσο επίκαιρες όσο ποτέ άλλοτε.
Ο Μακιαβέλι ήταν καλός γνώστης της ιστορίας και της πολιτικής .
Ο ίδιος προερχόταν από την πόλη-κράτος της Φλωρεντίας, μια πόλη με δημοκρατική παράδοση αιώνων, αλλά περίπου 30 χρόνια πριν από τη γέννηση του Μακιαβέλι, ο τραπεζίτης και πολιτικός Cosimo de’ Medici είχε ανατρέψει αυτό τη δημοκρατία και είχε καταλάβει την εξουσία ως ο απόλυτος άρχων.
Ο Cosimo είχε χρησιμοποιήσει τον πλούτο της οικογένειάς του για να προωθηθεί στην πολιτική εξουσία ασκώντας επιρροή στους αξιωματούχους, έτσι ώστε να είναι ο απόλυτος υπεύθυνος στη λήψη αποφάσεων.
Οι απόγονοι του Cosimo κληρονόμησαν την πολιτική του δύναμη. Έχασαν για λίγο την εξουσία τους για κάποιο καιρό ώστε ο Μακιαβέλι να συμμετάσχει (για περίπου μια δεκαετία ) ως αξιωματούχος και διπλωμάτης σε μια αποκατεστημένη δημοκρατία, ωστόσο η δημοκρατία κατέρρευσε με την επιστροφή της οικογένειας των Μεδίκων στην εξουσία.
Απομακρυνόμενος από το αξίωμα, ο Μακιαβέλι έγραψε τον Ηγεμόνα, προλογίζοντας το, με μια αφιερωτική επιστολή στο νεαρό μέλος των Μεδίκων που η οικογένεια είχε ορίσει ως νέο ηγεμόνα της Φλωρεντίας.
Κεντρική θέση στη σκέψη του κατέχει η αρετή (virtù). Δεν πρόκειται, όμως, για την αρετή όπως την όριζε η Εκκλησία, την εκπλήρωση, δηλαδή, κάποιων χριστιανικών αξιών όπως είναι η ειλικρίνεια, η δικαιοσύνη κ.ά. Για τον Μακιαβέλι, η αρετή μπορεί να οριστεί ψυχρά ως κάθε χαρακτηριστικό που βοηθάει τον ηγεμόνα να διατηρήσει την εξουσία.
Ένα τέτοιο χαρακτηριστικό είναι η προσαρμοστικότητα. Ο ηγεμόνας πρέπει να είναι ικανός να μεταβάλει τη συμπεριφορά του από το καλό στο κακό και το αντίστροφο όπως το υπαγορεύουν οι συνθήκες. Αν η καλοσύνη τον εμποδίζει να πετύχει κάποιον στόχο, τότε πρέπει να την παραβλέψει. Όπως υποστηρίζει και ο Μακιαβέλι: είναι σωστό ο ηγεμόνας να φαίνεται ότι πράττει σύμφωνα με τις χριστιανικές αξίες, εάν αυτό του δίνει δημοσιότητα. Αλλά είναι επίσης σωστό να πράττει το αντίθετο, αν πρόκειται να διατηρήσει την εξουσία του.
Ο Μακιαβέλι παρατηρεί επίσης ότι όσοι πέτυχαν τους στόχους τους, δεν κρατούσαν πάντα τον λόγο τους. Γι’ αυτό και ο ηγεμόνας πρέπει να γίνει ικανός ψεύτης και απατεώνας. Να εξαπατά με την πονηριά του τους τίμιους. Να εκμεταλλεύεται τους αφελείς και τους εύπιστους. Ο κόσμος, άλλωστε, δεν έχει έλλειψη από τέτοιους ανθρώπους, όπως πίστευε ο ίδιος ο Μακιαβέλι αλλά και ο διάσημος σόουμαν Φ. Τ. Μπάρνουμ με την αέναη ρήση του «Κάθε λεπτό γεννιέται και ένα κορόιδο». Ο ηγεμόνας καλείται, λοιπόν, να μην τηρεί τόσο αυστηρά τις υποσχέσεις του, να τις ξεχνά κιόλας αν κρίνεται απαραίτητο. Γιατί μόνο έτσι μπορεί να εκπληρώσει τους στόχους του γρήγορα και αποτελεσματικά. Εξάλλου, οι καλοί τελειώνουν πάντα τελευταίοι.
Ο Φλωρεντινός πολιτικός συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι βασική έγνοια τού μονάρχη είναι η επικράτηση. Αναφέρει δύο τρόπους επιβολής: ο Νόμος και η Βία. Ο πρώτος ταιριάζει στους ανθρώπους και ο δεύτερος στα κτήνη. Επειδή, όμως, πολλές φορές ο πρώτος δεν επαρκεί, ο ηγεμόνας μπορεί να προσφεύγει στον δεύτερο. Εάν ο ηγεμόνας επιθυμεί να αποκτήσει τον πολυπόθητο σεβασμό και βλέπει ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει με το καλό, τότε το καλύτερο που έχει να κάνει είναι να τοποθετήσει την βία στον πυρήνα της κρατικής εξουσίας.
Ο Μακιαβέλι, βέβαια, φαίνεται να απεχθάνεται την διαφθορά. Αναφέρει, μάλιστα, πως ο ιδανικός ηγεμόνας δεν χαρακτηρίζεται από αυτή. Εάν συνέβαινε κάτι τέτοιο, θα γινόταν μισητός, η θέση του θα κλονιζόταν. Προκειμένου, επίσης, να μην γίνει μισητός, ο ηγεμόνας πρέπει να προσέχει την ευημερία του λαού του. Να μην είναι άρπαγας, ούτε να καταχράται την περιουσία τους. Η προσαρμοστικότητά του του επιτρέπει να λαμβάνει όσα περισσότερα οφέλη μπορεί από κάθε κατάσταση. Πρέπει να λέει ψέματα μόνο στο βαθμό που δεν το καταλαβαίνουν οι άλλοι, αφού το αποτέλεσμα θα ωφελεί το σύνολο της πολιτείας. Η βία είναι επιτρεπτή ως έσχατη λύση, για να αποκτήσει ο ηγεμόνας τον σεβασμό που χρειάζεται ώστε να σέβονται όλοι τις αποφάσεις του και να εξασφαλιστεί η πολιτική σταθερότητα. Δεν είναι τυχαίο το ότι τα λεγόμενά του είχαν όχι μόνο θεωρητικό αλλά και πρακτικό αντίκτυπο, σε κορυφαίους πολιτικούς από την εποχή της Αναγέννησης μέχρι και σήμερα.
Με μια πρώτη ματιά, το πιο γνωστό του δημιούργημα δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένας άκρως κυνικός και ανήθικος οδηγός για την διατήρηση και την κατάκταση της εξουσίας. Ένα βιβλίο που προσπαθεί να πείσει κάθε ηγεμόνα ότι άμα θέλει να κρατήσει την θέση του, μπορεί να χρησιμοποιήσει κάθε μέσο, όσο ύπουλο και να είναι.
Οι σχολιαστές πάντως διαφωνούν εδώ και πολύ καιρό σχετικά με το τι επιδίωκε ο Μακιαβέλι, διότι αλλού ο Μακιαβέλι εκφράζει τη δέσμευσή του στη δημοκρατική κυβέρνηση.
Ο ίδιος μάλιστα έγραψε ένα άλλο βιβλίο, λιγότερο γνωστό και πολύ λιγότερο ευγενικό από τον Ηγεμόνα, με τίτλο Διατριβές πάνω στην πρώτη δεκάδα του Τίτου Λίβιου (Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio). Σε αυτές τις Ομιλίες (ή Λόγοι),ο Μακιαβέλι χρησιμοποιεί το έργο του αρχαίου Ρωμαίου ιστορικού Λίβιου για να εξετάσει πώς η ρωμαϊκή δημοκρατία ανατράπηκε από έναν μόνο ηγέτη.
Κατά την ίδρυσή της, η Ρώμη ήταν βασιλεία, αλλά όταν οι επόμενοι βασιλιάδες έγιναν τυραννικοί, ο ρωμαϊκός λαός ανέτρεψε τη μοναρχία και ίδρυσε μια δημοκρατία, η οποία είχε μια αξιοσημείωτη ιστορία και διήρκεσε σχεδόν 500 χρόνια. Η ρωμαϊκή δημοκρατία κατέρρευσε το 44 π.Χ. όταν ο Ιούλιος Καίσαρας κήρυξε τον εαυτό του ισόβιο δικτάτορα.
Ο Μακιαβέλι έγραψε ότι ο Ιούλιος Καίσαρας ήταν ο πρώτος τύραννος στη Ρώμη, με αποτέλεσμα η Ρώμη να μην είναι ποτέ ξανά ελεύθερη. Το βασικό μάθημα της εξέτασης του Μακιαβέλι της ρωμαϊκής ιστορίας στους Λόγους είναι το εξής: Μια δημοκρατία είναι εύθραυστη, οπότε απαιτείται συνεχή επαγρύπνηση τόσο από την πλευρά των πολιτών όσο και από τους ηγέτες τους. Αλλά αυτή η επαγρύπνηση είναι δύσκολο να διατηρηθεί, επειδή με τη πάροδο των γενεών, οι πολίτες και οι ηγέτες εφησυχάζουν με μια βασική εσωτερική απειλή που στοιχειώνει αυτή τη μορφή διακυβέρνησης: συγκεκριμένα, αποτυγχάνουν να κατανοήσουν αρκετά νωρίς τα σχέδια εξαιρετικά φιλόδοξων πολιτών μεταξύ αυτών που τρέφουν την επιθυμία να κυβερνούν μόνοι τους.
Ο Μακιαβέλι παρέχει λοιπόν διδακτικά παραδείγματα για το πώς η Ρώμη απέτυχε να προστατεύσει δημοκρατικές πρακτικές και νόμους από μια τέτοια απειλή. Όταν η δημοκρατία ήταν νέα, η Ρώμη επέτρεψε στους υποψηφίους να αυτοπροταθούν για υψηλά αξιώματα. Αυτή η πρακτική λειτούργησε καλά γιατί μόνο άξιοι υποψήφιοι προβάλλουν τον εαυτό τους˙ μόνο που η πρακτική της αυτοπροβολής, αργότερα , επέτρεψε στο να αναλάβουν τα καθήκοντά όσοι ήθελαν να προωθήσουν τη δημοτικότητά τους, αντί να ανταποκριθούν στις ανάγκες της χώρας τους.
Ο Μακιαβέλι υποστήριζε ότι οι ηγέτες και οι πολίτες που είναι αφοσιωμένοι στη δημοκρατία θα έπρεπε να έχουν κλείσει αυτόν τον εύκολο δρόμο προς την εξουσία σε τέτοιους υποψηφίους. Σε κεφάλαιο με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Το πλήθος είναι πιο γνωστικό και σταθερό παρά ο ηγεμόνας.», ο Μ. επιχειρεί ν’ αντικρούσει τις απόψεις πολλών συγγραφέων για τη φύση του λαού. Οι περισσότεροι, ανάμεσά του κι ο ιστορικός Τίτος Λίβιος, υποστηρίζουν πως «η φύση του πλήθους είναι ή να υπηρετάει ταπεινά ή να κυβερνάει αλαζονικά», κι επομένως οι ηγεμόνες είναι καλύτεροι από τον «άστατο λαό» και γενικώς πιο κατάλληλοι να κυβερνήσουν μια πολιτεία. Κάπως έτσι η Ρώμη απέτυχε να δράσει. Λόγω του γενικού εφησυχασμού , ο Καίσαρας μπόρεσε να οικοδομήσει στη δημοτικότητα που είχαν συγκεντρώσει οι προκάτοχοί του και να μετατρέψει τη Ρώμη σε τυραννία.
Στις δημοκρατίες υπάρχουν νόμοι που λειτουργούν και δεσμεύουν τόσο τον λαό όσο και τους άρχοντες: «Κι η διαφορά στο φέρσιμο γεννιέται όχι από το διαφορετικό φυσικό τους – γιατί αυτό σ’ όλους είναι ένα πράγμα, κι αν σε κάποιον η ζυγαριά γέρνει προς το καλό, αυτός είναι ο λαός – μα απ’ το πόσο σέβονται τους νόμους που μέσα τους ζούνε κι ο ένας κι ο άλλος. Εάν πολίτες και ηγέτες αποτύχουν να επαγρυπνούν για την προστασία των Νόμων, θα βρεθούν τελικά αντιμέτωποι με έναν ηγέτη που έχει συγκεντρώσει εξαιρετικά ισχυρούς και απειλητικούς ακόλουθους, όπου σε εκείνο το σημείο, λέει ο Μακιαβέλι, θα είναι πολύ αργά για να σωθεί η δημοκρατία.
Για τους Αμερικανούς, το ερώτημα σήμερα είναι εάν, ως αποτέλεσμα του δημόσιου εφησυχασμού, η δημοκρατία θα χαθεί. Θα πέσει η αμερικανική δημοκρατία στους ίδιους κινδύνους που εντόπισε ο Μακιαβέλι στην αρχαία Ρώμη και τη Φλωρεντία της Αναγέννησης;
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ντόναλντ Τραμπ: «Θα είμαι πρόεδρος για όλη την Αμερική»
