Γροιλανδία: «Δεν είμαστε προς πώληση»

Όταν ο Ντόναλντ Τραμπ επανέφερε την ιδέα ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα μπορούσαν να αποκτήσουν τη Γροιλανδία, πολλοί βιάστηκαν να το αντιμετωπίσουν ως ακόμη μια υπερβολή ενός πολιτικού που αγαπά τα σοκ και τα πρωτοσέλιδα. Όμως η πραγματική σημασία του επεισοδίου ξεπερνά κατά πολύ το προσωπικό στιλ ή την εκκεντρικότητα ενός πρώην προέδρου. Η Γροιλανδία κατέληξε — ίσως απροσδόκητα — να γίνει ο καθρέφτης μιας βαθύτερης γεωπολιτικής πραγματικότητας: το τέλος της ψευδαίσθησης ότι οι κανόνες του 20ού αιώνα παραμένουν δεδομένοι.

Η εποχή της “αγοράς” έχει τελειώσει

Η ιδέα ότι εδάφη μπορούν να αγοράζονται ή να πωλούνται ανήκει σε έναν κόσμο όπου οι λαοί δεν είχαν φωνή, δικαιώματα ή αυτοδιάθεση. Η Γροιλανδία το ξεκαθάρισε με τον πιο νηφάλιο τρόπο: «Δεν είμαστε προς πώληση». Κι αυτό δεν ήταν σύνθημα. Ήταν πολιτική δήλωση ωριμότητας ενός λαού που τα τελευταία 20 χρόνια έχει περάσει από παθηκό διοικητικό μοντέλο σε ενεργή δημοκρατική αυτοδιαχείριση με φιλοδοξία ανεξαρτησίας.

Εδώ βρίσκεται και το πρώτο λάθος όσων θεώρησαν την προσέγγιση Τραμπ «γραφική». Δεν επρόκειτο απλώς για κακή διπλωματία. Ήταν μια προσπάθεια να εφαρμοστούν λογικές επιρροής προηγούμενων αιώνων σε έναν κόσμο που έχει αλλάξει. Και το αποτέλεσμα ήταν πολιτικά ολέθριο: προκάλεσε ενίσχυση της εθνικής συνείδησης της Γροιλανδίας και αναβάθμιση του πολιτικού κεφαλαίου της κυβέρνησής της.

Η Δανία και το παράδοξο του ΝΑΤΟ

Η Δανία, από την πλευρά της, αντιμετώπισε ένα δίλημμα που οι περισσότερες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις απέφευγαν να διατυπώσουν δημόσια: τι συμβαίνει όταν η απειλή δεν προέρχεται από αντίπαλο, αλλά από σύμμαχο; Η απάντηση της Κοπεγχάγης ήταν απολύτως ορθολογική και εξίσου αιχμηρή: οποιαδήποτε στρατιωτική πίεση σε γροιλανδικό έδαφος θα έθετε εν αμφιβόλω την ίδια τη βάση ύπαρξης του ΝΑΤΟ.

Με άλλα λόγια, η υπόθεση Γροιλανδίας αποκαλύπτει κάτι που οι πιο ρεαλιστές αναλυτές γνωρίζουν εδώ και καιρό: οι αμερικανικές απαιτήσεις στην Ευρώπη δεν είναι πάντα συμβατές με τα ευρωπαϊκά συμφέροντα. Αυτό δεν σημαίνει πως πρέπει να αμφισβητηθεί το ΝΑΤΟ. Σημαίνει όμως πως η έννοια της «συμμαχίας» δεν μπορεί πια να θεωρείται μονόδρομος όπου όλοι οφείλουν να στοιχίζονται πίσω από την Ουάσινγκτον.

Η Αρκτική ως επόμενος γεωπολιτικός κόμβος

Το μεγαλύτερο λάθος στη δημόσια συζήτηση είναι να θεωρείται η Γροιλανδία μια παράμετρος της αμερικανικής πολιτικής. Είναι ακριβώς το αντίθετο: οι ΗΠΑ είναι μία μόνο από τις δυνάμεις που ενδιαφέρονται. Η Αρκτική μετατρέπεται με ταχύτητα στον πιο στρατηγικό διάδρομο του 21ου αιώνα για τέσσερις λόγους:

• Εναλλακτικές θαλάσσιες οδοί λόγω κλιματικής αλλαγής
• Ενεργειακά αποθέματα και σπάνιες ύλες κρίσιμες για clean tech και άμυνα
• Στρατιωτική επιτήρηση σε ακτίνα Ρωσίας–Καναδά–ΗΠΑ
• Κινεζικό ενδιαφέρον μέσω τεχνολογίας, επενδύσεων και logistics

Η Γροιλανδία βρίσκεται ακριβώς στη διασταύρωση αυτών των τεσσάρων αξόνων. Και αυτό από μόνο του αρκεί για να την καταστήσει — εκ των πραγμάτων — παίκτη, όχι αντικείμενο.

Το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση είναι η νέα γεωπολιτική γραμμή

Αν υπάρχει θεμελιώδης παρεξήγηση στην υπόθεση, βρίσκεται εδώ: η Ουάσινγκτον — ή τουλάχιστον η τάση που εκπροσωπεί ο Τραμπ — αντιμετωπίζει τη Γροιλανδία ως έδαφος. Η Κοπεγχάγη την αντιμετωπίζει ως θεσμική περιοχή. Η ίδια η Γροιλανδία όμως βλέπει τον εαυτό της ως υπό διαμόρφωση έθνος.

Αυτό δεν σημαίνει αναγκαστικά πλήρη ανεξαρτησία. Σημαίνει όμως ότι οι αποφάσεις για το μέλλον του νησιού δεν μπορούν να ληφθούν από τρίτους. Το διεθνές δίκαιο — αλλά και η πολιτική πραγματικότητα — έχουν μετατοπιστεί: η αυτοδιάθεση δεν είναι αίτημα· είναι κανόνας.

Και εδώ είναι που η υπόθεση προσεγγίζει τον πυρήνα της σύγχρονης διεθνούς πολιτικής: στις αρχές του 21ου αιώνα, η ισχύς δεν μετριέται μόνο στρατιωτικά ή οικονομικά, αλλά και σε βαθμό αναγνώρισης πολιτικών υποκειμένων. Η Γροιλανδία πέρασε αυτό το κατώφλι. Κανένας σύμμαχος — ούτε καν οι ΗΠΑ — δεν μπορεί πλέον να το προσπεράσει.

Ο κόσμος μετά τη Γροιλανδία

Τι μας λέει λοιπόν αυτή η υπόθεση για το διεθνές σύστημα; Πρώτον, ότι οι συμμαχίες δεν είναι δεδομένες. Ο ανταγωνισμός συμφερόντων εντός του ΝΑΤΟ είναι υπαρκτός και θα ενισχύεται καθώς η Αρκτική ανοίγει.

Δεύτερον, ότι οι μικρές χώρες και οι αυτόνομες περιοχές έχουν μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ από ό,τι αναγνωρίζουν οι παλαιότερες υπερδυνάμεις. Δεν χρειάζεται να είναι στρατιωτικά ισχυρές — αρκεί να κατέχουν κρίσιμους πόρους ή στρατηγικές τοποθεσίες.

Τρίτον, ότι ο ρεαλισμός επιστρέφει στη διεθνή πολιτική, αλλά όχι με τους όρους του 20ού αιώνα. Ο νέος ρεαλισμός δεν επιτρέπει αγορές εδαφών, αλλά επιτρέπει συμμαχίες συμφερόντων, τεχνολογικές συνεργασίες και ενεργειακά χαρτοφυλάκια.

Τέταρτον, ότι η κλιματική αλλαγή δεν είναι πλέον περιβαλλοντικό ζήτημα, αλλά ζήτημα ισχύος. Ο πάγος που λιώνει δεν αλλάζει μόνο τον πλανήτη — αλλάζει και τον χάρτη.

Και το τελικό συμπέρασμα

Αν ο Τραμπ πέτυχε κάτι με την «προσφορά» του, αυτό ήταν να νομιμοποιήσει το επιχείρημα πως η Γροιλανδία πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ανερχόμενος γεωπολιτικός παράγοντας. Το μέλλον της δεν θα αποφασιστεί ούτε στην Κοπεγχάγη ούτε στην Ουάσινγκτον, αλλά στην ίδια τη Νουούκ. Το παιχνίδι έχει ήδη αλλάξει. Το ερώτημα είναι ποιοι το έχουν καταλάβει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ 

Λευκός Οίκος για Γροιλανδία: Είναι όλα ανοιχτά, αλλά η διπλωματία είναι πάντα η πρώτη επιλογή

ΗΠΑ: Προτεραιότητα η απόκτηση της Γροιλανδίας – Στο τραπέζι και η «χρήση στρατού»