Η ευρωπαϊκή διπλωματία σε κρίση ταυτότητας: Ο Μπορέλ καταγγέλλει θεσμικό χάος στις Βρυξέλλες

02/07/2026 8:06

Η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να εμφανίζεται ως ένας αυτόνομος γεωπολιτικός πόλος, ικανός να επηρεάζει τις διεθνείς εξελίξεις με ενιαία στρατηγική και κοινή φωνή. Πίσω όμως από τις διακηρύξεις περί «στρατηγικής αυτονομίας», εξελίσσεται μια ολοένα πιο έντονη θεσμική αντιπαράθεση για το ποιος ασκεί πραγματικά την ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Η δημόσια παρέμβαση του πρώην Ύπατου Εκπροσώπου της ΕΕ, Ζοζέπ Μπορέλ, ο οποίος μίλησε ανοιχτά για έναν «θεσμικό αχταρμά» στις Βρυξέλλες, έρχεται να αναδείξει ένα πρόβλημα που δεν αφορά μόνο τη γραφειοκρατία, αλλά την ίδια την αξιοπιστία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως διεθνούς παράγοντα.

Σε μια ιδιαίτερα αιχμηρή παρέμβασή του, ο Μπορέλ υποστηρίζει ότι η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διεκδικεί ολοένα μεγαλύτερο ρόλο σε τομείς που, βάσει των ευρωπαϊκών συνθηκών, δεν της ανήκουν. Η κριτική του στρέφεται κυρίως στη σταδιακή συγκέντρωση αρμοδιοτήτων γύρω από την πρόεδρο της Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται επικαλύψεις, παράλληλοι μηχανισμοί και σύγχυση ως προς το ποιος εκπροσωπεί τελικά την Ευρωπαϊκή Ένωση στη διεθνή σκηνή.

Ο πρώην επικεφαλής της ευρωπαϊκής διπλωματίας υπενθυμίζει ότι η Συνθήκη της Λισαβόνας καθόρισε σαφή κατανομή αρμοδιοτήτων. Η εξωτερική πολιτική και η πολιτική ασφάλειας παραμένουν ευθύνη των κρατών-μελών, με τον Ύπατο Εκπρόσωπο να έχει τον θεσμικό ρόλο του συντονιστή της κοινής ευρωπαϊκής στάσης. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, αντίθετα, διαθέτει κυρίως αρμοδιότητες στο εμπόριο, την ανάπτυξη και την οικονομική πολιτική. Κατά τον Μπορέλ, η ισορροπία αυτή διαβρώνεται, καθώς η Επιτροπή διευρύνει σταδιακά την επιρροή της σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και άμυνας, χωρίς να διαθέτει την αντίστοιχη θεσμική εντολή.

Οι παρατηρήσεις του αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα υπό το φως των πληροφοριών που έχουν δει το τελευταίο διάστημα το φως της δημοσιότητας για τις σχέσεις της νυν Ύπατης Εκπροσώπου Κάγια Κάλας με την Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν. Σύμφωνα με ευρωπαϊκά δημοσιεύματα, η ένταση μεταξύ των δύο δεν αφορά προσωπικές αντιπαραθέσεις, αλλά έναν βαθύτερο ανταγωνισμό για τον έλεγχο της ευρωπαϊκής εξωτερικής πολιτικής.

Η Κάλας, η οποία ανέλαβε την ηγεσία της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης με στόχο να αποτελέσει το κεντρικό πρόσωπο της ευρωπαϊκής διπλωματίας, βλέπει σημαντικές πρωτοβουλίες να μεταφέρονται απευθείας στο γραφείο της προέδρου της Επιτροπής. Διεθνείς αποστολές, επαφές με ξένους ηγέτες και δημόσιες παρεμβάσεις για κρίσιμες γεωπολιτικές εξελίξεις πραγματοποιούνται ολοένα και συχνότερα από την ίδια τη φον ντερ Λάιεν, αφήνοντας τη θεσμικά αρμόδια Ύπατο Εκπρόσωπο σε δεύτερο ρόλο.

Η εικόνα αυτή έγινε ιδιαίτερα εμφανής κατά τη διαχείριση του πολέμου στη Γάζα, όταν διαφορετικές δημόσιες τοποθετήσεις και παράλληλες διπλωματικές πρωτοβουλίες δημιούργησαν την εντύπωση ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν εκπροσωπείται από μία ενιαία φωνή. Διπλωματικές πηγές στις Βρυξέλλες περιγράφουν ένα σύστημα στο οποίο οι αρμοδιότητες αλληλοεπικαλύπτονται, ενώ η πολιτική ισχύς μεταφέρεται σταδιακά προς το Berlaymont, την έδρα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εις βάρος της Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Γαλλία άνοιξε πλέον επίσημα τη συζήτηση για αναδιοργάνωση της ευρωπαϊκής διπλωματίας. Έγγραφο που κυκλοφόρησε μεταξύ των κρατών-μελών εξετάζει ακόμη και την ενίσχυση των αρμοδιοτήτων της Κάλας, προκειμένου να αποκατασταθεί η θεσμική ισορροπία και να περιοριστούν οι επικαλύψεις μεταξύ Επιτροπής και Ευρωπαϊκής Υπηρεσίας Εξωτερικής Δράσης. Ακόμη και η ίδια η Κάλας έχει αναγνωρίσει ότι οι δυσλειτουργίες αυτές αποτελούν χρόνιο πρόβλημα της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής.

Η συζήτηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα τον πόλεμο στην Ουκρανία, τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή, την αυξανόμενη επιρροή της Κίνας, τις μεταναστευτικές πιέσεις και την αβεβαιότητα στις σχέσεις με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Σε ένα τόσο σύνθετο διεθνές περιβάλλον, η ύπαρξη πολλών κέντρων λήψης αποφάσεων δυσκολεύει την ταχεία αντίδραση και αποδυναμώνει το ευρωπαϊκό μήνυμα.

Οι επισημάνσεις του Μπορέλ, επομένως, δεν αποτελούν μια προσωπική αποτίμηση της θητείας του. Αντανακλούν ένα διαχρονικό θεσμικό πρόβλημα που συνοδεύει την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης από την ίδρυσή της το 2011. Η Ένωση εξακολουθεί να αναζητά μια πραγματικά ενιαία διπλωματική φωνή, την ώρα που τα κράτη-μέλη διατηρούν τον αποφασιστικό λόγο στις σημαντικότερες επιλογές και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί ανταγωνίζονται για πολιτική επιρροή.

Το αποτέλεσμα είναι μια Ευρώπη που συχνά εμφανίζεται διχασμένη. Οι διαφορετικές εθνικές προτεραιότητες, η απαίτηση της ομοφωνίας και οι συνεχείς θεσμικές επικαλύψεις δυσχεραίνουν τη διαμόρφωση μιας συνεκτικής στρατηγικής. Η οικονομική ισχύς της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραμένει αδιαμφισβήτητη· η γεωπολιτική της όμως ισχύς εξακολουθεί να σκοντάφτει στο ίδιο της το θεσμικό οικοδόμημα.