PLUS
Η απόφαση της Άγκυρας να προχωρήσει στη θεσμική κατοχύρωση της στρατηγικής της «Γαλάζιας Πατρίδας» δεν αποτελεί μια τυπική εσωτερική νομοθετική πρωτοβουλία. Αντιθέτως, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική και γεωπολιτική επιλογή που επηρεάζει συνολικά το περιβάλλον ασφαλείας στην Ανατολική Μεσόγειο, το Αιγαίο και τη νοτιοανατολική πτέρυγα του ΝΑΤΟ. Για πρώτη φορά, η Τουρκία επιχειρεί να μεταφέρει στο επίπεδο του επίσημου κρατικού δικαίου μια στρατηγική αντίληψη η οποία μέχρι πρόσφατα λειτουργούσε κυρίως ως ιδεολογικό και στρατιωτικό δόγμα.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν εμφανίστηκε ξαφνικά στην τουρκική πολιτική σκηνή. Εδώ και χρόνια αποτελεί κεντρικό άξονα της τουρκικής ναυτικής στρατηγικής και της αναθεωρητικής αντίληψης που αναπτύχθηκε μέσα από κύκλους του τουρκικού στρατιωτικού κατεστημένου. Η βασική της λογική είναι ότι η Τουρκία δεν πρέπει να περιορίζεται στα χερσαία της σύνορα αλλά να αντιμετωπίζει τεράστιες θαλάσσιες εκτάσεις σε Αιγαίο, Ανατολική Μεσόγειο και Μαύρη Θάλασσα ως χώρο άμεσης γεωπολιτικής επιρροής και κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Αυτό που αλλάζει σήμερα είναι ότι η θεωρία μετατρέπεται σταδιακά σε επίσημη κρατική πολιτική με θεσμική και νομική υπόσταση. Η Άγκυρα επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ενιαίο πλαίσιο που θα καλύπτει την ΑΟΖ, την υφαλοκρηπίδα, τις θαλάσσιες ζώνες ευθύνης, τις ενεργειακές δραστηριότητες και τη συνολική παρουσία της Τουρκίας στις γειτονικές θάλασσες. Στην ουσία, το τουρκικό κράτος επιδιώκει να παρουσιάσει τις διεκδικήσεις του όχι ως διαπραγματευτικές θέσεις αλλά ως εσωτερικά κατοχυρωμένα κυριαρχικά δικαιώματα.
Η κίνηση αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή έρχεται σε άμεση σύγκρουση με την ελληνική και κυπριακή αντίληψη περί διεθνούς δικαίου. Η Τουρκία εξακολουθεί να μην αναγνωρίζει τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, επιμένοντας ότι πολλά ελληνικά νησιά δεν δικαιούνται πλήρη επήρεια σε ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα. Η διαφωνία αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης εδώ και δεκαετίες, όμως πλέον αποκτά διαφορετική δυναμική καθώς η Άγκυρα επιχειρεί να την ενσωματώσει στη δική της εσωτερική νομοθεσία.
Η θεσμοθέτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας» δημιουργεί νέα δεδομένα και στο πεδίο των πιθανών κινήσεων της Τουρκίας στην περιοχή. Η εμπειρία του 2020 με τις έρευνες του Oruc Reis έδειξε πόσο εύκολα η Ανατολική Μεσόγειος μπορεί να βρεθεί στα όρια μιας σοβαρής κρίσης. Τότε, η παρουσία τουρκικών ερευνητικών πλοίων συνοδευόμενων από πολεμικά σκάφη προκάλεσε πρωτοφανή κινητοποίηση των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων και έντονη διεθνή ανησυχία. Παρότι η ένταση αποκλιμακώθηκε μέσω διπλωματικών παρεμβάσεων, το υπόβαθρο της κρίσης δεν εξαφανίστηκε ποτέ.
Σήμερα, η κατάσταση μοιάζει ακόμη πιο σύνθετη. Ένα επίσημο νομικό πλαίσιο μπορεί να χρησιμοποιηθεί από την Τουρκία ως βάση για νέες NAVTEX, αποστολές ερευνητικών πλοίων, ενεργειακές διεκδικήσεις ή ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας σε αμφισβητούμενες περιοχές. Με αυτόν τον τρόπο, η «Γαλάζια Πατρίδα» παύει να λειτουργεί μόνο ως εργαλείο πολιτικής ρητορικής και μετατρέπεται σε επιχειρησιακό μηχανισμό πίεσης.
Ωστόσο, η πρωτοβουλία αυτή δεν αφορά αποκλειστικά την εξωτερική πολιτική. Η τουρκική ηγεσία επιχειρεί ταυτόχρονα να αξιοποιήσει το ζήτημα και στο εσωτερικό μέτωπο. Σε μια περίοδο όπου η τουρκική οικονομία συνεχίζει να αντιμετωπίζει σοβαρές πιέσεις, ο εθνικιστικός λόγος αποκτά ιδιαίτερη πολιτική αξία. Η «Γαλάζια Πατρίδα» παρουσιάζεται ως σύμβολο εθνικής ισχύος, ανεξαρτησίας και περιφερειακής επιρροής, καλλιεργώντας την εικόνα μιας Τουρκίας που δεν αποδέχεται περιορισμούς ούτε από τη Δύση ούτε από τους περιφερειακούς ανταγωνιστές της.
Το αφήγημα αυτό έχει πλέον βαθιές ρίζες στην τουρκική κοινωνία. Μέσα από στρατιωτικές ασκήσεις, χάρτες, δημόσιες τοποθετήσεις αξιωματούχων και συνεχή προβολή από τα κρατικά μέσα ενημέρωσης, η «Γαλάζια Πατρίδα» έχει μετατραπεί σε στοιχείο εθνικής ταυτότητας για σημαντικό τμήμα της κοινής γνώμης. Η κυβέρνηση Erdoğan φαίνεται να θεωρεί ότι η νομοθετική κατοχύρωση αυτής της στρατηγικής θα ενισχύσει ακόμη περισσότερο τη συσπείρωση γύρω από το εθνικό αφήγημα.
Το πρόβλημα είναι ότι η Ανατολική Μεσόγειος βρίσκεται ήδη σε κατάσταση αυξημένης γεωπολιτικής αστάθειας. Ο πόλεμος στη Γάζα, οι εντάσεις Ισραήλ–Ιράν, η αβεβαιότητα στη Συρία και οι ενεργειακοί ανταγωνισμοί δημιουργούν ένα εύφλεκτο περιβάλλον στο οποίο ακόμη και μια περιορισμένη κρίση μπορεί να αποκτήσει ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Μέσα σε αυτό το σκηνικό, η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως δύναμη που καθορίζει τους κανόνες του παιχνιδιού στη Μεσόγειο.
Ταυτόχρονα, η Αθήνα και η Λευκωσία ενισχύουν τις στρατηγικές τους συνεργασίες με χώρες όπως η Γαλλία, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, δημιουργώντας ένα πλέγμα συμμαχιών που επιχειρεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά απέναντι στις τουρκικές επιδιώξεις. Όμως η συνεχής στρατιωτικοποίηση και η πολιτική όξυνση αυξάνουν τον κίνδυνο ατυχήματος ή ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες παρακολουθούν προς το παρόν με σχετική επιφυλακτικότητα τις εξελίξεις. Ωστόσο, πολλοί διπλωμάτες και αναλυτές θεωρούν ότι η απουσία σαφούς αντίδρασης ενδέχεται να ερμηνευθεί από την Άγκυρα ως έμμεση ανοχή. Η ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου έχει δείξει επανειλημμένα ότι οι μεγαλύτερες κρίσεις συχνά ξεκινούν από κινήσεις που αρχικά εμφανίζονται ως «συμβολικές» ή «νομικές».
Η θεσμοθέτηση της «Γαλάζιας Πατρίδας» μπορεί να μην οδηγήσει άμεσα σε σύγκρουση. Όμως αλλάζει σταδιακά το στρατηγικό περιβάλλον μέσα στο οποίο θα εξελιχθούν οι επόμενες ελληνοτουρκικές αντιπαραθέσεις. Και αυτό ακριβώς είναι που προκαλεί τη μεγαλύτερη ανησυχία στη διεθνή κοινότητα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ο Ερντογάν έστειλε στη Σμύρνη το Anadolu για λογαριασμό της «Γαλάζιας Πατρίδας»
