PLUS
Σημειώσεις ενός “ανήσυχου” Έλληνα που παρακολούθησε την τελευταία υπερπαραγωγή του Χόλιγουντ.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Ο Οδυσσέας χρειάστηκε δέκα χρόνια για να επιστρέψει στην Ιθάκη.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν χρειάστηκε τρεις ώρες για να χαθεί.
Το μεγαλύτερο κατόρθωμα της νέας κινηματογραφικής «Οδύσσειας» δεν είναι ότι κατάφερε να γεμίσει τις αίθουσες ούτε ότι έσπασε τα ταμεία. Είναι ότι κατάφερε να μετατρέψει το πιο ζωντανό κείμενο της δυτικής λογοτεχνίας σε μια άσκηση αυτοθαυμασμού ενός σκηνοθέτη που δείχνει να πιστεύει πως ο Όμηρος ήταν απλώς ένας πολλά υποσχόμενος σεναριογράφος που περίμενε έναν Αμερικανό να τον διορθώσει.
Η ταινία είναι εντυπωσιακή.
Όπως εντυπωσιακή είναι και μια πυραμίδα από κρύσταλλο.
Τη θαυμάζεις.
Δεν θέλεις όμως να κατοικήσεις μέσα της.
Ο Νόλαν κινηματογραφεί την Ελλάδα σαν να είναι ένας ακόμη πλανήτης του Interstellar. Κάθε κύμα μοιάζει να έχει περάσει από δεκαπέντε φίλτρα IMAX. Κάθε βράχος μοιάζει να περιμένει τον Χανς Ζίμερ — συγγνώμη, τον Λούντβιχ Γκόρανσον — να του δώσει κοσμική σημασία. Δεν βλέπεις το Αιγαίο. Βλέπεις το εγώ ενός σκηνοθέτη που έχει πείσει τον εαυτό του ότι ακόμη και η Μεσόγειος υπάρχει για να φωτίζει τα πλάνα του.
Ο Όμηρος, αντίθετα, είχε μια παράξενη ιδέα.
Πίστευε ότι πρωταγωνιστής είναι ο άνθρωπος.
Όχι η κάμερα.
Η «Οδύσσεια» δεν έγινε αθάνατη επειδή είχε Κύκλωπες.
Έγινε επειδή είχε έναν ήρωα που έλεγε ψέματα, φοβόταν, έκλαιγε, γελούσε, εξαπατούσε και επιβίωνε χάρη στην εξυπνάδα του.
Στον Νόλαν ο Οδυσσέας μοιάζει περισσότερο με διευθύνοντα σύμβουλο πολυεθνικής που επιστρέφει από συνέδριο ηγεσίας. Μιλάει ελάχιστα, κοιτάζει τον ορίζοντα σαν να λύνει εξισώσεις κβαντικής φυσικής και κουβαλάει στο πρόσωπό του τη μόνιμη έκφραση ανθρώπου που θυμάται ότι ξέχασε ανοιχτό τον θερμοσίφωνα στην Ιθάκη. Η πονηριά, το χιούμορ και η ειρωνεία του ομηρικού ήρωα υποχωρούν μπροστά σε μια βαρύτητα που θυμίζει περισσότερο τους ήρωες του Oppenheimer ή του Tenet.
Φυσικά, όλα αυτά ονομάζονται σήμερα «τολμηρή ανάγνωση».
Παλαιότερα τα λέγαμε «δεν διάβασα καλά το βιβλίο».
Το Χόλιγουντ έχει ανακαλύψει μια νέα θρησκεία.
Δεν προσαρμόζει τα κλασικά έργα.
Τα αναβαθμίζει.
Ο Σαίξπηρ χρειάζεται μοντέρνα γλώσσα.
Ο Δάντης χρειάζεται CGI.
Ο Όμηρος χρειάζεται έναν προϋπολογισμό 250 εκατομμυρίων δολαρίων για να αποδείξει ότι η ανθρώπινη μοναξιά είναι… ακριβή υπόθεση.
Το πιο διασκεδαστικό, όμως, είναι η βεβαιότητα με την οποία αντιμετωπίζεται κάθε κριτική.
Αν δεν σου άρεσε η ταινία, δεν κατάλαβες.
Αν προτιμάς τον Όμηρο, είσαι συντηρητικός.
Αν πιστεύεις ότι η Πηνελόπη άξιζε περισσότερα από μερικές σκηνές μεγαλόπρεπης αναμονής, μάλλον δεν εκτιμάς τη «νέα κινηματογραφική γλώσσα». Κι όμως, αρκετοί κλασικιστές υποστήριξαν ότι η ταινία παραμερίζει βασικές όψεις του έπους και μειώνει τον ρόλο της Πηνελόπης, ενώ εξασθενεί και την παρουσία των θεών που διαπερνά το ομηρικό σύμπαν.
Στην πραγματικότητα, ο Νόλαν πέφτει στην ίδια παγίδα με πολλούς μεγάλους δημιουργούς.
Μπερδεύει το μέγεθος με το βάθος.
Πιστεύει ότι όσο μεγαλύτερο είναι το κάδρο τόσο βαθύτερο γίνεται το νόημα.
Δεν γίνεται.
Η μεγαλύτερη σκηνή της Οδύσσειας δεν είναι ο Κύκλωπας.
Είναι ένας ηλικιωμένος σκύλος που αναγνωρίζει το αφεντικό του πριν πεθάνει.
Δεν χρειάζεται IMAX.
Χρειάζεται σιωπή.
Η ειρωνεία είναι ότι η ταινία πιθανότατα θα μείνει στην ιστορία ως εμπορικός θρίαμβος. Οι αίθουσες γεμίζουν, τα εισιτήρια σπάνε ρεκόρ και η βιομηχανία πανηγυρίζει.
Αλλά ο Όμηρος δεν έγραψε ποτέ για τα ταμεία.
Έγραψε για την επιστροφή.
Και η επιστροφή είναι πάντα προς τα μέσα.
Όχι προς το μεγαλύτερο δυνατό πανί προβολής.
Ίσως τελικά ο πραγματικός Οδυσσέας να μην ήταν αυτός που γύρισε στην Ιθάκη.
Ίσως να ήταν ο ίδιος ο Όμηρος, που εδώ και σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια επιβιώνει από κάθε αυτοκρατορία, κάθε σχολιαστή και κάθε σκηνοθέτη που πίστεψε πως θα τον βελτιώσει.
Ο Κύκλωπας απέτυχε.
Οι Σειρήνες απέτυχαν.
Η Σκύλλα απέτυχε.
Δεν θα είναι ο Κρίστοφερ Νόλαν εκείνος που θα καταφέρει να κάνει την Οδύσσεια πιο μεγάλη από τον Όμηρο. Απλώς πιο θορυβώδη.
