Παιχνίδια… κατασκόπων με φόντο τον Ψυχρό Πόλεμο

Ο «μεγάλος αδελφός» στον Β΄ Παγκόσμιο ήταν ένα μικροσκοπικό… πράγμα

Του Νίκου Βασιλειάδη

Πριν από 80 χρόνια, κατά τη διάρκεια των τελευταίων εβδομάδων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, μια ομάδα Ρώσων προσκόπων, η Πανενωσιακή Πρωτοπόρος οργάνωση Βλαντιμίρ Λένιν, δώρισε στον πρέσβη των ΗΠΑ στη Μόσχα μια χειροποίητη μεγάλη σφραγίδα των ΗΠΑ, στην επίσημη κατοικία του – Spaso House. Το πραγματικά εντυπωσιακό δώρο συμβόλιζε τη συνεργασία μεταξύ Ρωσίας και ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του πολέμου, και ο πρέσβης των ΗΠΑ Άβερελ Χάριμαν την κρέμασε με υπερηφάνεια στη βιβλιοθήκη του σπιτιού του μέχρι το 1952.

Αλλά εν αγνοία του πρέσβη και της ομάδας ασφαλείας του, η σφραγίδα περιείχε μια μυστική συσκευή ακρόασης, η οποία αργότερα ονομάστηκε «Το Πράγμα» (The Thing) από τις τεχνικές ομάδες ασφαλείας των ΗΠΑ. Κατασκόπευε όλες τις διπλωματικές συνομιλίες στη βιβλιοθήκη του πρέσβη, εντελώς απαρατήρητη για επτά χρόνια. Χρησιμοποιώντας ένα φαινομενικά αθώο έργο τέχνης για να διεισδύσουν στον εχθρό και να αποκτήσουν στρατηγικό πλεονέκτημα, οι Σοβιετικοί είχαν καταφέρει το πιο έξυπνο κόλπο από την εποχή του Δούρειου Ίππου παρακολουθώντας τον Χάριμαν και τους διαδόχους του όλο το διάστημα που βρίσκονταν στο σπίτι.

Το σκαλιστό έργο περιείχε έναν κοριό ραδιοσυχνοτήτων με πρωτότυπο σχεδιασμό, καθώς δεν είχε δική του πηγή ενέργειας και δεν ήταν συνδεδεμένος μέσω καλωδίων.

Το «Πράγμα» αποτελούνταν από μια μικροσκοπική μεμβράνη συνδεδεμένη με μια μικρή κεραία ενός τετάρτου μήκους κύματος που είχε σχεδιαστεί για να λειτουργεί σε μια συγκεκριμένη συχνότητα.

Τρόπος λειτουργίας

Η συσκευή ενεργοποιούνταν μόνον όταν ένα ραδιοσήμα της σωστής συχνότητας αποστελλόταν στη συσκευή από έναν εξωτερικό πομπό. Αυτό αναφέρεται στην ορολογία της NSA ως «φωτισμός» μιας παθητικής συσκευής, δίνοντας στον κοριό μια σχεδόν απεριόριστη ζωή, και παρείχε στους Σοβιετικούς την καλύτερη δυνατή ακουστική, περνώντας εντελώς απαρατήρητη από τον έλεγχο επειδή ακριβώς «δεν είχε ηλεκτρονικά, δεν είχε μπαταρία και δεν ζεσταινόταν».

Η κατασκευή ενός τέτοιου οργάνου ήταν επίσης εξαιρετικά ακριβής – «ένας συνδυασμός ελβετικού ρολογιού και μικρομέτρου». Ο ιστορικός Χ. Κιθ Μέλτον ισχυρίστηκε ότι, στην εποχή του, το «Πράγμα» «ανέβασε την επιστήμη της ηχητικής παρακολούθησης σε ένα επίπεδο που προηγουμένως θεωρούνταν αδύνατο».

Μέσα στο Spaso House, την κατοικία του Αμερικανού πρέσβη, το «Πράγμα» ενεργοποιούνταν μόνον όταν το ενεργοποιούσε ένας τηλεχειριζόμενος πομποδέκτης, που βρισκόταν σε ένα κοντινό κτίριο. Αυτός έστελνε ένα σήμα υψηλής συχνότητας που αντανακλούσε όλες τις δονήσεις που προέρχονταν από την κεραία του κοριού.

Το «Πράγμα» είχε σχεδιαστεί από τον Σοβιετικό-Ρώσο εφευρέτη Λέον Θέρεμιν, γνωστό για την εφεύρεσή του θέρεμιν, ενός ηλεκτρονικού οργάνου το 1920 – το μόνο μουσικό όργανο το οποίο μπορεί να παιχτεί μακρόθεν, δηλαδή «στον αέρα», χωρίς να αγγίζεται από τον ερμηνευτή.

Το 1951, η ύπαρξη του κοριού ήρθε στο φως μέσω μιας τυχαίας ανακάλυψης. Ένας Βρετανός στρατιωτικός ασυρματιστής που εργαζόταν στη Μόσχα το 1951 συντονίστηκε κατά λάθος στο ακριβές μήκος κύματος που χρησιμοποιούσε το «Πράγμα» και άκουσε συνομιλίες από ένα μακρινό δωμάτιο. Μετά από έρευνα εντοπίστηκε πως οι συνομιλίες προέρχονταν από τη βιβλιοθήκη της οικίας του Αμερικανού πρέσβη. Οι Αμερικανοί τεχνικοί έλεγξαν την πρεσβευτική κατοικία και -μετά από τουλάχιστον τρεις ημέρες έρευνας- συνειδητοποίησαν ότι ένα αόρατο αυτί παρακολουθούσε τις συζητήσεις των πρέσβεων στο παρασκήνιο.

Με αυξανόμενες υποψίες για κατασκοπεία, δύο επιπλέον υπάλληλοι του υπουργείου Εξωτερικών, ο Τζον Φορντ και ο Τζόζεφ Μπεζτζιάν, στάλθηκαν στη Μόσχα τον Μάρτιο του 1951. Η αποστολή τους περιελάβανε τη διερεύνηση και άλλων ύποπτων κοριών στα κτίρια των βρετανικών και των καναδικών πρεσβειών.

Χρησιμοποιώντας μια γεννήτρια σήματος και έναν δέκτη σε μια διάταξη που παράγει ηχητική ανάδραση κατά τη μετάδοση ήχου από το δωμάτιο σε μια δεδομένη συχνότητα, ο Μπεζτζιάν σημείωσε μια σημαντική ανακάλυψη. Την κρυφή συσκευή παρακολούθησης που ήταν κρυμμένη μέσα στο περίπλοκο γλυπτό της μεγάλης σφραγίδας.

Το Ομοσπονδιακό Γραφείο Ερευνών, η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών, το Ναυτικό Ερευνητικό Εργαστήριο και άλλες αμερικανικές υπηρεσίες ανέλυσαν τη συσκευή, μαζί με τη βοήθεια της βρετανικής κυβερνητικής υπηρεσίας MI5 και της βρετανικής εταιρείας Marconi.

Τον Μάιο του 1960, το «Πράγμα» καταγγέλθηκε από τις ΗΠΑ κατά την τέταρτη ημέρα των συνεδριάσεων του Συμβουλίου Ασφαλείας των Ηνωμένων Εθνών, το οποίο συγκλήθηκε από τη Σοβιετική  Ένωση μετά το περιστατικό του U-2 το 1960, όπου ένα αμερικανικό κατασκοπευτικό αεροπλάνο είχε εισέλθει στον ρωσικό εναέριο χώρο και καταρρίφθηκε.

Ο πρέσβης των ΗΠΑ Χένρι Κάμποτ Λοτζ Τζούνιορ επέδειξε τη συσκευή που ήταν προσαρμοσμένη στη μεγάλη σφραγίδα για να δείξει ότι τα περιστατικά κατασκοπείας μεταξύ των δύο εθνών ήταν αμοιβαία και για να ισχυριστεί ότι ο Νικίτα Χρουστσόφ είχε μεγεθύνει αυτό το συγκεκριμένο περιστατικό (της εισόδου του αμερικανικού αεροσκάφους στον ρωσικό εναέριο χώρο) ως πρόσχημα για να ματαιώσει τη Σύνοδο Κορυφής του Παρισιού το 1960.

Αναλογιζόμενος την επιτυχία του κοριού, ένας από τους Ρώσους τεχνικούς που το χειρίστηκαν, ο Βαντίμ Κοτσάροβ , είπε ότι «για μεγάλο χρονικό διάστημα η χώρα μας ήταν σε θέση να λαμβάνει συγκεκριμένες και πολύ σημαντικές πληροφορίες που μας έδιναν ορισμένα πλεονεκτήματα στον Ψυχρό Πόλεμο». Και μέχρι σήμερα κανείς εκτός των σοβιετικών μυστικών υπηρεσιών δεν γνωρίζει πόσα άλλα «Πράγματα» μπορεί να χρησιμοποιήθηκαν από την ΕΣΣΔ για να κατασκοπεύσουν τη Δύση εκείνη την εποχή.

«Αντιπροσώπευε, για εκείνη την εποχή, ένα φανταστικά προηγμένο κομμάτι εφαρμοσμένης ηλεκτρονικής», έγραψε στα απομνημονεύματά του ο Τζορτζ Κέναν, ο οποίος ήταν πρέσβης στην ΕΣΣΔ το 1952, όταν ανακαλύφθηκε το «Πράγμα». «Έχω την εντύπωση ότι με την ανακάλυψή του ολόκληρη η τέχνη της διακυβερνητικής υποκλοπής ανέβηκε σε ένα νέο τεχνολογικό επίπεδο».

Κλιμάκωση

Το αποτέλεσμα ήταν ότι μετά την πρωτότυπη ιστορία του «Πράγματος» οι ΗΠΑ και η Μεγάλη Βρετανία κλιμάκωσαν τα παιχνίδια κατασκοπείας εναντίον κατασκόπων αντιγράφοντας, αναβαθμίζοντας και εφαρμόζοντας τις δικές τους εκδόσεις της παθητικής συσκευής ακρόασης των Σοβιετικών τα επόμενα χρόνια, καθώς η εποχή του Ψυχρού Πολέμου γινόταν όλο και πιο ψυχρή.

Το «Πράγμα», παρεμπιπτόντως, συνεχίζει να ζει. Τουλάχιστον η τεχνολογία ζει – στην πιστωτική κάρτα σας, στο διαβατήριό σας και σε οποιοδήποτε άλλο αντικείμενο με μικρά γράμματα που περιέχει τσιπ RFID. Η αναγνώριση ραδιοσυχνοτήτων χρησιμοποιεί εισερχόμενα ραδιοκύματα από έναν σαρωτή RFID για να ενεργοποιήσει το τσιπ και να «κατασκοπεύσει» τις κωδικοποιημένες πληροφορίες σας. Μπορείτε να ευχαριστήσετε τον σύντροφο Θέρεμιν γι’ αυτό.

*Όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΜΠΑΜ στο ρεπορτάζ της Κυριακής