PLUS
Πενήντα ένα χρόνια συμπληρώθηκαν από την 3η Σεπτέμβρη 1974 και την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ
Η συγκεκριμένη ημερομηνία θεωρείται η πλέον σημαντική στο κομματικό σύστημα της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας, καθώς ακόμα και σε περιόδους μειωμένης κομματικής ταύτισης ή και πολιτικής απο-ευθυγράμμισης, όπως η σημερινή συγκυρία, πάντα υπάρχει ενδιαφέρον για το ΠΑΣΟΚ και την ιδρυτική του διακήρυξη.
Και αυτό γιατί το ΠΑΣΟΚ αναδείχθηκε ως ηγεμονικό κόμμα, καθώς κυριάρχησε πολιτικά και εκλογικά, αποτέλεσε πρότυπο για το κομματικό σύστημα και κατάφερε να υλοποιήσει είτε από την κυβέρνηση είτε και από την αντιπολίτευση τα βασικά προτάγματα της ελληνικής κοινωνίας: Εκδημοκρατισμός (1974-1981), Αλλαγή (1981-1989), Εκσυγχρονισμός/Εξευρωπαϊσμός (1989-2004), Μεταρρυθμίσεις (2004-2025), ενώ η ιδρυτική του διακήρυξη είναι ίσως το πιο σημαντικό πολιτικό κείμενο. Συνολικά, στην ιστορική του διαδρομή το ΠΑΣΟΚ άλλαξε την Ελλάδα, αλλά βίωσε παράλληλα δραματικές ιδεολογικές και οργανωτικές αλλαγές.
Ριζοσπαστισμός
Μετά την πτώση της δικτατορίας το 1974, ο Α. Παπανδρέου ασκώντας έντονη κριτική στη θεσμική μετάβαση του Κ. Καραμανλή χαρακτηρίζει την κυβέρνηση «Εθνικής Ενότητας» «απλή αλλαγή φρουράς του ΝΑΤΟ», όταν επιστρέφει στην Ελλάδα, δεν ηγείται της Ένωσης Κέντρου αλλά ιδρύει το ΠΑΣΟΚ με βασικές αρχές το τετράπτυχο: Εθνική Ανεξαρτησία – Λαϊκή Κυριαρχία – Κοινωνική Απελευθέρωση – Δημοκρατική Διαδικασία. Υιοθετεί το νεομαρξιστικό σχήμα της Σχολής της Εξάρτησης (Κέντρο/Περιφέρεια), θεωρεί την Ελλάδα περιφερειακή χώρα και προτείνει την αποσύνδεση από το καπιταλιστικό-ιμπεριαλιστικό μπλοκ (χαρακτηριστικό το σύνθημα ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο Συνδικάτο) και τον σοσιαλισμό. Το ΠΑΣΟΚ εξέφρασε αιτήματα τριών γενεών: Εθνικής Αντίστασης, 1-1-4, Πολυτεχνείου. Ο πράσινος ήλιος προσιδιάζει στο σύμβολο της Ενιαίας Πανελλαδικής Οργάνωσης Νέων (ΕΠΟΝ) που ιδρύθηκε το 1943 και ήταν μέλος του ΕΑΜ. Για την υλοποίηση του σοσιαλισμού προήγαγε την οικοδόμηση σοσιαλιστικού κόμματος μαζών με αυτο-οργάνωση και δημοκρατικές διαδικασίες και διαφοροποιείται τόσο τα κόμματα στελεχών (ΝΔ και Ένωση Κέντρου το 1974) όσο και από τον συγκεντρωτισμό της κομμουνιστικής Αριστεράς. Η οργάνωση θα αποτελούσε το επίκεντρο της πολιτικής και εκλογικής διαδικασίας και θα έλεγχε την Κοινοβουλευτική Ομάδα, κάτι που απηχούσε τον ριζοσπαστισμό της εποχής. Ωστόσο, επειδή δεν υπήρχε κομματική παράδοση μαζικού σοσιαλιστικού κόμματος, όπως στις αντίστοιχες χώρες της Δυτικής Ευρώπης, αναπτύχθηκαν αντίρροπες εσωκομματικές ομάδες/τάσεις που οδήγησαν σε έντονες εσωκομματικές κρίσεις και διασπάσεις την περίοδο 1975-1977 [Δημοκρατική Άμυνα (1975) για Δημοκρατικές Διαδικασίες, Τροτσκιστές (1976) για οριζόντια διασύνδεση οργάνων και οργανώσεων, ΠΑΚ-εξωτερικού (1977) για αυτονομία των μαζικών χώρων] και τελικά στον προσανατολισμό του κόμματος στην ενιαία ιδεολογία, τη μαζική οργάνωση, την εκλογική αποτελεσματικότητα και την εσωκομματική ισχυροποίηση του Α. Παπανδρέου. Στη 2η Σύνοδο της ΚΕ (1978), το ΠΑΣΟΚ υιοθέτησε τη στρατηγική της Εθνικής Λαϊκής Ενότητας, την κοινωνική συμμαχία των «μη προνομιούχων» (εργατών – αγροτών – νεολαίας – υπαλλήλων – μικρομεσαίων) σε ισότιμη βάση και διακήρυξε την πολιτική και εκλογική αυτοδυναμία και την αντι-δεξιά στρατηγική. Στην 5η Σύνοδο της ΚΕ (1979) υιοθέτησε βασικές οργανωτικές πρακτικές των κομμουνιστικών κομμάτων (δημοκρατικός συγκεντρωτισμός, κάθετη-ιεραρχική δομή), το λενινιστικό πρότυπο του ιμάντα μεταβίβασης με το ελεγχόμενο από το κόμμα άνοιγμα στους μαζικούς χώρους (συνδικάτα, Τοπική Αυτοδιοίκηση, φοιτητικούς συλλόγους). Οι συγκεκριμένες επιλογές: μαζική οργάνωση, σοσιαλιστική ρητορεία, Εθνική Λαϊκή Ενότητα, μονομέτωπη αντιδεξιά στρατηγική, αποτέλεσαν τα κρίσιμα στοιχεία που εξηγούν την πολιτική και εκλογική δυναμική του ΠΑΣΟΚ, στις εκλογές του 1981.
Μείωση ανισοτήτων
Όταν το ΠΑΣΟΚ γίνεται κυβέρνηση, η έμφαση δόθηκε στον εκδημοκρατισμό (αναγνώριση Εθνικής Αντίστασης, ενοποίηση Αστυνομίας – ΕΛ.ΑΣ. εκσυγχρονισμός οικογενειακού δικαίου), στη μείωση των ανισοτήτων με εισοδηματικές αυξήσεις και πολιτικές κοινωνικού κράτους (Ε.Σ.Υ., νόμος πλαίσιο για την παιδεία, πολιτικές στέγασης, κοινωνικής ασφάλισης). Στην εξωτερική πολιτική με τη διαπραγματευτική στάση απέναντι σε ΕΟΚ, ΗΠΑ, τα ανοίγματα προς την ΕΣΣΔ και τον αραβικό κόσμο, την «κίνηση των έξι» κατέδειξαν μια πετυχημένη στρατηγική των ορίων ενός σοσιαλιστικού κόμματος, ωστόσο δεν υλοποιήθηκαν κρίσιμες για τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό επιλογές (αποχώρηση από ΕΟΚ και ΝΑΤΟ). Είναι η περίοδος που λόγω των συνεχών εκλογικών επιτυχιών το ΠΑΣΟΚ λειτούργησε ως πρότυπο εκλογικής και πολιτικής αποτελεσματικότητας και η ΝΔ υιοθέτησε παρόμοια οργανωτική δομή. Ωστόσο από νωρίς η παρέμβαση της κομματικής οργάνωσης δημιούργησε τριβές με τεχνοκρατικά και κοινοβουλευτικά κυβερνητικά στελέχη. Η (κλασική για τα σοσιαλιστικά κόμματα) διαμάχη επιλύθηκε με τον περιορισμό της οργάνωσης και της διεύρυνσής της το 1983 με όρους πελατειακούς, και αυτό αποτελεί μια πρώτη ένδειξη κρατικοποίησης και ενσωμάτωσης.
Το 1985 είναι μια χρονιά-σταθμός για το ΠΑΣΟΚ, καθώς οι ιδιαίτερα πολωμένες εκλογές λόγω της πολιτικής και προσωπικής αντίθεσης Α. Παπανδρέου – Κ. Μητσοτάκη με αφορμή την εκλογή του ΠτΔ αποτέλεσαν νίκη για την κομματική οργάνωση, καθώς αντέδρασε στη διαφαινόμενη επιλογή του Κ. Καραμανλή. Ωστόσο, λίγο μετά τη νέα εκλογική νίκη, η υιοθέτηση του «σταθεροποιητικού προγράμματος (Οκτώβριος 1985) σηματοδότησε την προσέγγιση του ΠΑΣΟΚ στις νεοφιλελεύθερες πολιτικές και προκάλεσε μεγάλη εσωκομματική κρίση. Από τη συγκεκριμένη εποχή, ο σοσιαλισμός υποχωρεί και σταδιακά αντικαθίσταται από τεχνοκρατικά επιχειρήματα, άνοιγμα στην ΕΟΚ, στην ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία, με αποτέλεσμα την αυτονόμηση της κυβέρνησης και την κρατικοποίηση του κόμματος, καθώς οι κατηγορίες για συμμετοχή στελεχών του σε οικονομικά σκάνδαλα (περίπτωση Γ. Κοσκωτά) είναι αποτέλεσμα της απο-ιδεολογικοποίησης του (κυβερνητικού) ΠΑΣΟΚ.
Συνθήκη του Μάαστριχτ
Το 1989 βρίσκει το ΠΑΣΟΚ στην αντιπολίτευση. Είναι η εποχή της κατάρρευσης των καθεστώτων του «υπαρκτού σοσιαλισμού» και κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού. Το ΠΑΣΟΚ προσαρμόζεται και υπερψηφίζει τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, παρά τις ενστάσεις του Α. Παπανδρέου (Πανεπιστήμιο Complutense, Μαδρίτη, 10/7/1991). Ταυτόχρονα συγκροτείται το «εκσυγχρονιστικό μπλοκ», που αμφισβητεί το οργανωτικό μοντέλο του μαζικού κόμματος, τις παρεμβατικές πολιτικές της περιόδου 1981-1985 και τον Α. Παπανδρέου στις Κ.Ε. Αναβύσσου (1989) και Πεντελικού (1990). Οι αντιφάσεις της κυβέρνησης Μητσοτάκη που έθεταν σε κίνδυνο τη συμμετοχή της χώρας στην υπό διαμόρφωση Ε.Ε. οδήγησαν το ΠΑΣΟΚ σε μεγάλη εκλογική νίκη το 1993, ενώ η δίκη και η αθώωση του Α. Παπανδρέου έδωσαν παράταση στην αντι-δεξιά του στρατηγική. Η ιδιότυπη διαμάχη «εκσυγχρονιστών» / «παραδοσιακών» στο ΠΑΣΟΚ κρίθηκε το 1996, όταν ο Κ. Σημίτης εκλέχτηκε πρωθυπουργός από την Κοινοβουλευτική Ομάδα και Πρόεδρος του κόμματος στο Δ΄ Συνέδριο. Η πολιτική πλατφόρμα του Κ. Σημίτη (εκσυγχρονιστικός Τρίτος Δρόμος) επιβεβαίωσε τις τάσεις που κυριάρχησαν μετά το 1985: Μείωση κομματικής παρέμβασης, τεχνοκρατισμός, αποδοχή νεοφιλελευθερισμού, έμφαση σε δυναμικά μεσαία στρώματα (αντικατάσταση «μη προνομιούχων»), πορεία προς την ΟΝΕ. Μια τάση πολιτικής καρτελοποίησης/κρατικοποίησης, όπου οι βασικές λειτουργίες του κόμματος εκχωρούνται στα (ιδιωτικά) ΜΜΕ και στους ειδικούς της επικοινωνίας. Χαρακτηριστικές είναι οι «εκλογές του καναπέ» το 1996. Με το εκσυγχρονιστικό πρόταγμα, το ΠΑΣΟΚ κέρδισε συνεχόμενες εκλογές (1996, 2000). Παρά τις σημαντικές επιτυχίες (εισαγωγή Ευρώ, ένταξη της Κύπρου στην ΟΝΕ, Ολυμπιακοί Αγώνες) οι αντιφάσεις της πολιτικής οδήγησαν σε μεγάλη εσωκομματική αμφισβήτηση του Κ. Σημίτη [5ο (1999), και 6ο (2001) Συνέδριο]. Σε συνδυασμό με τις αποχωρήσεις των Δ. Τσοβόλα (ΔΗΚΚΙ) και Μ. Χαραλαμπίδη (Δημοκρατική Περιφερειακή Ένωση) και την κρίση για το ασφαλιστικό (2001), φαινόταν ότι έχανε την εκλογική του δυναμική. Έτσι, το 2004, αποφασίστηκε η αλλαγή ηγεσίας και η εισαγωγή της άμεσης εκλογής προέδρου από «μέλη και φίλους» και εκλέγεται ο Γ. Παπανδρέου λίγους μήνες αργότερα. Ο Γ. Παπανδρέου δημιουργεί το «ανοιχτό» κόμμα (μέλη και φίλοι) χωρίς ενδιάμεσα όργανα, ενώ ιδεολογικά ο νεοφιλελευθερισμός συνδυάζεται με έμφαση σε μεταϋλιστικές αξίες (Συνέδριο 2008), επιλογές που οδήγησαν σε μεγάλη εσωκομματική σύγκρουση με τη Νεολαία ΠΑΣΟΚ και την ΠΑΣΠ για την αναθεώρηση του άρθρου 16. Επιστρέφοντας στην κυβέρνηση, το 2009, το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε ανάμεσα στις προεκλογικές εξαγγελίες («Λεφτά υπάρχουν») και στο ασφυκτικό οικονομικό πλαίσιο της διεθνούς οικονομικής κρίσης. Το Μνημόνιο και τα μέτρα λιτότητας που ακολούθησαν ήταν καταλύτες για την πολιτική και εκλογική κατάρρευση του κόμματος το 2012, παρά την αλλαγή της ηγεσίας. Επίσης η από το 2011 κυβερνητική συνεργασία με ΝΔ και ΛΑΟΣ οδήγησε στην απώλεια του αντιδεξιού επιχειρήματος, μια επιλογή που ακολούθησε ο Ευ. Βενιζέλος (2012-2015 ΝΔ-ΔΗΜΑΡ), ταυτόχρονα με την προσπάθεια για την πολιτικο-οργανωτική υπέρβαση του ΠΑΣΟΚ με το σχήμα «ΠΑΣΟΚ-Δημοκρατική Παράταξη», και την πολιτική μετακίνηση στο Κέντρο και σε αντι-ΣΥΡΙΖΑ στρατηγική. Οι συγκεκριμένες επιλογές οδήγησαν σε μεγαλύτερη κατάρρευση στις πρώτες εκλογές του 2015 (4,68%) και στην εκ νέου αλλαγή ηγεσίας. Η Φ. Γεννηματά, παρά το γεγονός ότι κατάφερε να απευθυνθεί σε ένα πιο παραδοσιακό ακροατήριο, δεν κατάφερε να αντιστρέψει την πορεία εκλογικής συρρίκνωσης, καθώς με την υπερψήφιση του «ΝΑΙ» στο Δημοψήφισμα έχασε σημαντική ευκαιρία επανασύνδεσης με κοινωνικά στρώματα που είχαν απο-ευθυγραμμιστεί από το ΠΑΣΟΚ. Οργανωτικά το κόμμα ουσιαστικά καταργήθηκε, καθώς εντάχθηκε σε άλλα σχήματα, ενώ εξακολουθούσε να τοποθετείται στο Κέντρο, μεταξύ ΝΔ – ΣΥΡΙΖΑ. Οι συγκεκριμένες επιλογές καθιέρωσαν στη διεθνή συζήτηση τον όρο «πασοκοποίηση» για την ανάλυση της πολιτικής και εκλογικής κρίσης της ευρωπαϊκής σοσιαλδημοκρατίας. Η εκλογή του Ν. Ανδρουλάκη στην ηγεσία (2021), ενώ οδήγησε σε εκλογική άνοδο (κυρίως στην περιφέρεια), ουσιαστικά δεν κατάφερε να μετουσιώσει σε ουσιαστική πολιτική και εκλογική δυναμική την πτώση της ΝΔ και την ουσιαστική κατάρρευση του ΣΥΡΙΖΑ, καταδεικνύοντας τα οργανωτικά, ιδεολογικά και τελικά τα εκλογικά όρια του ΠΑΣΟΚ και τη δομική του δυσκολία να αναδειχθεί και πάλι σε ισχυρό πόλο εναλλακτικής πολιτικής και κυβερνητικής προοπτικής.
* Ο κ. Χρύσανθος Δημ. Τάσσης είναι αναπληρωτής καθηγητής με αντικείμενο Πολιτική Κοινωνιολογία και Ελληνικό Πολιτικό Σύστημα στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και επισκέπτης καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο του Shippensburg στην Pennsylvania των ΗΠΑ.
*Όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΜΠΑΜ στο Ρεπορτάζ της Κυριακής
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ:
Μαρινάκης: Το ΠΑΣΟΚ του Ανδρουλάκη έχει λησμονήσει τον πολιτικό πολιτισμό
