PLUS
Η τριμερής σύνοδος κορυφής που πραγματοποιήθηκε στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ του προέδρου της Τουρκίας Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, του πρωθυπουργού της Λιβύης Αμπντούλ Χαμίντ Ντμπεϊμπά και της πρωθυπουργού της Ιταλίας Τζόρτζια Μελόνι ήταν κάτι πολύ περισσότερο από μια συνηθισμένη διπλωματική συνάντηση.
Επρόκειτο για μια προσεκτικά συγχρονισμένη γεωπολιτική κίνηση, που αντανακλούσε μια βαθύτερη σύγκληση μεταξύ της Τουρκίας, της Λιβύης και της Ιταλίας για να αντιμετωπίσουν πιεστικές περιφερειακές προκλήσεις, συμπεριλαμβανομένης της διαχείρισης της μετανάστευσης, του συντονισμού ασφάλειας και της ενεργειακής συνεργασίας.
Η προσεκτικά διαμορφωμένη μορφή της συνόδου κορυφής, ένα τριγωνικό τραπέζι πλαισιωμένο από ανώτερους συμβούλους και αρχηγούς ασφαλείας, αντανακλούσε μια ισότιμη, στρατηγική συνεργασία. Τούρκοι αξιωματούχοι όπως ο υπουργός Εξωτερικών, ο αρχηγός των μυστικών υπηρεσιών και ο κορυφαίος σύμβουλος ασφαλείας του προέδρου ήταν παρόντες, σηματοδοτώντας την ευρεία ατζέντα της συνόδου κορυφής πέρα από την παραδοσιακή διπλωματία.
Η μετανάστευση παραμένει ένας επίμονος παράγοντας, αλλά όχι ο μόνος
Η μετανάστευση η οποία αποτελεί προτεραιότητα στην ευρωπαϊκή ατζέντα, ιδίως καθώς η πολιτική αστάθεια στο Σαχέλ και τη Βόρεια Αφρική οδηγεί σε αυξημένες ροές προς την ήπειρο ήταν ένα από τα θέματα που διερευνήθηκαν. Παρά τις κοινές περιπολίες και τις προσπάθειες ελέγχου των συνόρων που χρηματοδοτούνται από την ΕΕ, η Ευρώπη δυσκολεύεται να περιορίσει την παράτυπη μετανάστευση. Το ζήτημα έχει κατά καιρούς χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο από παράγοντες και στις δύο πλευρές της Μεσογείου.
Στη Λιβύη, έχουν εμφανιστεί αναφορές που υποδηλώνουν ότι η κυβέρνηση με έδρα το Τομπρούκ, η οποία είναι σύμμαχος με τον Χαλίφα Χαφτάρ, μπορεί να έχει διευκολύνει τις διελεύσεις για να αποκτήσει επιρροή στις Βρυξέλλες. Αν και δεν είναι πρωτοφανείς, τέτοιες τακτικές υπογραμμίζουν την ευαλωτότητα της Ευρώπης και τα όρια της εξωτερικής διαχείρισης των συνόρων.
Η τουρκική προσέγγιση, στο θέμα της μετανάστευσης όπως αναλύθηκε από τους Τούρκους αξιωματούχους βασίζεται στην πραγματιστική διπλωματία και υποστηρίζεται από την στρατιωτική της παρουσία και τις ενεργειακές συμφωνίες, έχοντας ως στόχο την εξασφάλιση επιρροής μέσω της σταθεροποίησης και όχι της αντιπαράθεσης. Οι πρόσφατες συμφωνίες της Τουρκικής Εταιρείας Πετρελαίου (TPAO) για εξερεύνηση σε τέσσερις ζώνες της Λιβύης καταδεικνύουν τη μακροπρόθεσμη επένδυση της Άγκυρας στο μέλλον της Λιβύης, ανεξάρτητα από προσωρινές πολιτικές αναποδιές ή μεταβαλλόμενες συμμαχίες.
Αυτή η στρατηγική θεωρείται από τα τουρκικά μέσα πως ευθυγραμμίζεται στενά με την εξελισσόμενη θέση της Ιταλίας υπό την πρωθυπουργία Τζόρτζια Μελόνι. Όπως και η σκέψη της κυβέρνησης Τραμπ στη Μέση Ανατολή, η Ρώμη ευνοεί ολοένα και περισσότερο μια ενιαία, κεντρική αρχή στη Λιβύη -μια αρχή την οποία μπορεί να θεωρήσει υπόλογη- έναντι της ασάφειας και της αστάθειας των ανταγωνιστικών κέντρων εξουσίας.
Ωστόσο, η μετανάστευση, αν και επείγον, ήταν μόνο ένα μέρος της της συζήτησης. Το υπονοούμενο της συνάντησης στην Κωνσταντινούπολη υποδεικνύει για την Τουρκία ευρύτερες περιφερειακές ανακατατάξεις στις οποίες η Τουρκία θεωρεί εαυτόν ως απαραίτητο συνομιλητής μεταξύ Ευρώπης, Βόρειας Αφρικής και ευρύτερης Μέσης Ανατολής.
Ενισχύονται οι δεσμοί Άγκυρας-Ρώμης με την αμυντική βιομηχανία
Η μορφή και το πλαίσιο της συνόδου κορυφής υποδηλώνουν ότι η Άγκυρα και η Ρώμη ευθυγραμμίζονται στενά με την αναγνωρισμένη από τον ΟΗΕ κυβέρνηση της Λιβύης με επικεφαλής τον Abdulhamid Dbeibeh, ενισχύοντας το μήνυμα ότι η κοινή τους προτεραιότητα είναι μια ενωμένη, σταθερή Λιβύη.
Δίπλα στους ηγέτες, η συμπερίληψη κορυφαίων αξιωματούχων των υπηρεσιών πληροφοριών και ασφάλειας υπογράμμισε τη σημασία του στρατιωτικού συντονισμού, της ανταλλαγής πληροφοριών και της πολιτικής σταθεροποίησης.
Εν τω μεταξύ, ένα λιγότερο ορατό αλλά χαρακτηριστικό στοιχείο της τριμερούς δυναμικής είναι η εντεινόμενη αμυντική-βιομηχανική συνεργασία μεταξύ Τουρκίας και Ιταλίας. Τους τελευταίους μήνες, η Baykar, εταιρεία κατασκευής μη επανδρωμένων αεροσκαφών της Άγκυρας, εξαγόρασε μία από τις βασικές αεροδιαστημικές εταιρείες της Ιταλίας. Ξεχωριστά, μια τουρκική εταιρεία με έδρα το Çorum έχει αναδειχθεί ως σημαντικός προμηθευτής βλημάτων πυροβολικού στην Ιταλία σε μια συμφωνία που επισπεύστηκε από τη Ρώμη, μια διαδικασία που συνήθως απαιτεί πολιτική έγκριση υψηλού επιπέδου.
Οι συναλλαγές υποδηλώνουν ένα επίπεδο εμπιστοσύνης που σπάνια επεκτείνεται σε εταίρους εκτός ΕΕ. Οι ιταλικές αμυντικές εταιρείες, ιδίως η Leonardo, αναμένεται να επιδιώξουν περαιτέρω συνεργασία με τους Τούρκους ομολόγους τους, ενδεχομένως τοποθετώντας πλατφόρμες τουρκικής κατασκευής ως μέρος της εξελισσόμενης αρχιτεκτονικής αεράμυνας της Ευρώπης.
Ο κατακερματισμός της Λιβύης δίνει στην Τουρκία περιθώριο ελιγμών
Στο μέτωπο της Λιβύης, η Τουρκία έχει αναδειχθεί ως ένας από τους λίγους εξωτερικούς παράγοντες που είναι ικανοί να εμπλακούν τόσο με την Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας με έδρα την Τρίπολη όσο και με παρατάξεις στα ανατολικά. Η παρέμβασή της εκ μέρους της κυβέρνησης της Τρίπολης κατά τη διάρκεια της επίθεσης του Χαφτάρ το 2019-2020 έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην αλλαγή της ισορροπίας στο πεδίο της μάχης. Αλλά έκτοτε, η Άγκυρα έχει επιλέξει μια διττή προσέγγιση, εμπλέκοντας και τα δύο στρατόπεδα, ενθαρρύνοντας παράλληλα μια διαπραγματευμένη πολιτική διευθέτηση.
Αυτή η ρεαλιστική δέσμευση επέτρεψε στην Τουρκία να εξασφαλίσει μακροπρόθεσμες συμφωνίες ενέργειας και υποδομών, βελτιώνοντας παράλληλα τη θέση της μεταξύ των ευρωπαϊκών παραγόντων, οι οποίοι έχουν κουραστεί από το παρατεταμένο αδιέξοδο στη Λιβύη. Για την Ιταλία, της οποίας η ενεργειακή εταιρεία Eni είναι σημαντικός παράγοντας στη Λιβύη, ο συντονισμός με την Άγκυρα προσφέρει στρατηγική αξία.
Η Ελλάδα στο το περιθώριo
Η τριμερής σύνοδος κορυφής στην Κωνσταντινούπολη μεταξύ Λιβύης, Ιταλίας και Τουρκίας δεν πέρασε απαρατήρητη στην Αθήνα. Το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης στην Ελλάδα, ΣΥΡΙΖΑ, χαρακτήρισε τη συνάντηση ως «διπλωματική ήττα» για τον πρωθυπουργό K. Μητσοτάκη, υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνησή του παραμένει «απλός παρατηρητής των εξελίξεων, χωρίς ενωτική εθνική στρατηγική και ολοένα και πιο απομονωμένη στη διεθνή σκηνή».
Στις αρχές Ιουλίου, μια προγραμματισμένη ελληνική διπλωματική επίσκεψη στη Βεγγάζη αναβλήθηκε σιωπηλά, κάτι που ερμηνεύτηκε στα ελληνικά μέσα ενημέρωσης ως ένδειξη φθίνουσας επιρροής. Σύμφωνα με τους Τούρκους αναλυτές, η Ελλάδα, που για καιρό θεωρούνταν ακρογωνιαίος λίθος της μεσογειακής πολιτικής της ΕΕ, βρίσκεται τώρα ολοένα και πιο απομονωμένη καθώς η περιφερειακή δυναμική αλλάζει.
Μεγάλο μέρος αυτής της απομόνωσης πηγάζει από τη φθίνουσα σημασία του Φόρουμ Φυσικού Αερίου της Ανατολικής Μεσογείου και την κατάρρευση της πρωτοβουλίας για τον αγωγό EastMed, η οποία κάποτε περιελάμβανε την Ελλάδα, το Ισραήλ, την Κύπρο και την Αίγυπτο ως βασικούς ενδιαφερόμενους φορείς. Με τους νέους ενεργειακούς διαδρόμους να διαμορφώνονται, συμπεριλαμβανομένης της συνεργασίας Τουρκίας-Κατάρ μέσω της Συρίας και των διευρυμένων συνδέσεων Κασπίας-Ευρώπης μέσω Τουρκίας, οι Τούρκοι θεωρούν πως η Αθήνα αντιμετωπίζει ένα πιο περιορισμένο πολιτικό περιβάλλον.
Προς ένα ρεαλιστικό μεσογειακό τρίγωνο;
Η εξέλιξη της συνόδου κορυφής της Κωνσταντινούπολης σε κόμβο πολυμερούς διπλωματίας γίνεται ολοένα και πιο εμφανής. Η πόλη έχει φιλοξενήσει πιο πρόσφατα ευαίσθητες διαπραγματεύσεις και πολιτικές επαφές υψηλού επιπέδου από ουκρανικές και ρωσικές αντιπροσωπείες σε ειρηνευτικές συνομιλίες στο Κέρας της Αφρικής, ακόμη και επισκέψεις ανώτερων Αρμενίων και Ιρανών αξιωματούχων.
Η τουρκική εξωτερική πολιτική επιδιώκει μια ταυτότητα «γέφυρας» μεταξύ πολωμένων μπλοκ, έναν ρόλο στον οποίο η Άγκυρα έχει κλίνει εν μέσω παγκόσμιας πολυπολικότητας και δυτικής συρρίκνωσης.
Η ικανότητα της Τουρκίας να φέρνει κοντά παράγοντες από τα αντίθετα άκρα του γεωπολιτικού φάσματος θεωρούν πως έχει προσθέσει στην αξιοπιστία της ως περιφερειακού συντονιστή.
Δύο συνθήκες σύμφωνα με τα τουρκικά ΜΜΕ έχουν επιτρέψει αυτή τη σύγκλιση. Πρώτον, οι ευρωπαίοι παράγοντες, ιδίως η Ιταλία, έχουν αρχίσει να παραμερίζουν τις ιδεολογικές αντιρρήσεις υπέρ μιας ρεαλιστικής εμπλοκής με τις πραγματικότητες επί τόπου, με κυριότερη την αναγνώριση του απαραίτητου ρόλου της Τουρκίας στη Λιβύη.
Καθώς η ΕΕ αγωνίζεται να διαμορφώσει μια ενιαία μεσογειακή πολιτική, η Ιταλία διεκδικεί τον ρόλο της ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Βόρειας Αφρικής.
Η Ιταλία έχει ενεργειακές συμφωνίες με την Αλγερία, συμφωνίες συνεργασίας με την Τυνησία και τώρα τριμερή διάλογο με τη Λιβύη και την Τουρκία εξυπηρετώντας πρωτίστως τα δικά της συμφέροντα όσον αφορά την ενεργειακή ασφάλεια και τον έλεγχο της μετανάστευσης.
Η συμμετοχή της πρωθυπουργού Μελόνι μπορεί να ερμηνευτεί ως μια ρεαλιστική κίνηση. Καθώς η ΕΕ αγωνίζεται να διαμορφώσει μια ενιαία μεσογειακή πολιτική, η Ιταλία διεκδικεί τον ρόλο της ως γέφυρα μεταξύ Ευρώπης και Βόρειας Αφρικής.
Δεύτερον, έχει συμβεί μια ευρύτερη περιφερειακή μετατόπιση: οι χώρες σε όλη τη Μέση Ανατολή είναι πλέον πιο ανοιχτές στη συνεργασία και η τουρκική ηγεσία έχει προσαρμοστεί αναλόγως, τοποθετώντας τον εαυτό της ως σταθεροποιητή και ως μεσολαβητή.
Η σύνοδος της Κωνσταντινούπολης αντικατοπτρίζει, μια μεταβαλλόμενη μεσογειακή τάξη, τα όρια της οποίας μεταξύ συμμάχων και αντιπάλων γίνονται ολοένα και πιο δυσδιάκριτα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Γεραπετρίτης στη Λιβύη: Η Ελλάδα ασκεί τα κυριαρχικά δικαιώματά της
Politico για Λιβύη: Συναγερμός από Ελλάδα και Ιταλία προς την ΕΕ
