Δέκα χρόνια μετά το Brexit: Η επανάσταση που έγινε κανονικότητα

Στις 23 Ιουνίου 2016 οι Βρετανοί ψήφισαν να εγκαταλείψουν την Ευρωπαϊκή Ένωση. Εκείνο το βράδυ, όταν τα πρώτα αποτελέσματα άρχισαν να φτάνουν από το Σάντερλαντ και τις βιομηχανικές πόλεις της βόρειας Αγγλίας, η Ευρώπη κατάλαβε ότι βρισκόταν μπροστά σε μια ιστορική καμπή. Για τους υποστηρικτές του Brexit, η ψήφος υπέρ της εξόδου ήταν η αρχή μιας εθνικής αναγέννησης. Για τους αντιπάλους του, ήταν ένα άλμα στο κενό. Δέκα χρόνια αργότερα, το ερώτημα παραμένει το ίδιο: ποιος είχε δίκιο;

Του Νίκου Βασιλειάδη

Η απάντηση, όπως συμβαίνει συνήθως με τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, είναι πιο σύνθετη από τα συνθήματα της εκστρατείας του 2016. Το Brexit δεν οδήγησε ούτε στην εθνική καταστροφή που προέβλεπαν οι πιο απαισιόδοξοι, ούτε όμως στη βρετανική αναγέννηση που υποσχέθηκαν οι αρχιτέκτονές του. Αντίθετα, παρήγαγε κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: μια χώρα που εξακολουθεί να συζητά αν η μεγαλύτερη πολιτική της απόφαση του 21ου αιώνα ήταν σωστή, ενώ ταυτόχρονα έχει αποδεχθεί ότι δεν υπάρχει εύκολος δρόμος επιστροφής.

Οι υποσχέσεις που δεν έγιναν πραγματικότητα

Η πιο διάσημη εικόνα της εκστρατείας υπέρ της εξόδου ήταν το κόκκινο λεωφορείο που υποσχόταν 350 εκατομμύρια λίρες την εβδομάδα για το Εθνικό Σύστημα Υγείας. Δέκα χρόνια αργότερα, οι δημόσιες δαπάνες υγείας πράγματι αυξήθηκαν, αλλά όχι εξαιτίας των χρημάτων που «εξοικονομήθηκαν» από την αποχώρηση από την ΕΕ. Η πανδημία και οι αυξανόμενες ανάγκες του NHS αποδείχθηκαν πολύ σημαντικότεροι παράγοντες. Οι περισσότεροι οικονομολόγοι υποστηρίζουν πλέον ότι η απώλεια οικονομικής δραστηριότητας από το Brexit υπερέβη κατά πολύ τις δημοσιονομικές εισφορές που κατέβαλλε προηγουμένως το Ηνωμένο Βασίλειο στην Ένωση.

Παρόμοια ήταν η μοίρα και άλλων εμβληματικών υποσχέσεων. Η απελευθέρωση από τη «γραφειοκρατία των Βρυξελλών» δεν οδήγησε σε κάποια θεαματική κανονιστική επανάσταση. Οι περίφημες ιστορίες για τις καμπύλες μπανάνες, τις ηλεκτρικές σκούπες ή τα μπουκάλια ελαιολάδου παρέμειναν περισσότερο σύμβολα της εκστρατείας παρά πραγματικές αλλαγές στην καθημερινότητα των πολιτών. Η βρετανική οικονομία συνέχισε να ευθυγραμμίζεται σε μεγάλο βαθμό με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, επειδή αυτό επέβαλλαν οι ανάγκες του εμπορίου.

Ακόμη πιο απογοητευμένοι εμφανίζονται πολλοί από τους αλιείς και τους αγρότες που είχαν υποστηρίξει μαζικά την έξοδο. Οι υποσχέσεις για πλήρη έλεγχο των αλιευτικών υδάτων και για γενναιόδωρα νέα συστήματα αγροτικών επιδοτήσεων δεν εκπληρώθηκαν στον βαθμό που είχαν παρουσιαστεί. Σε αρκετές περιοχές που ψήφισαν μαζικά υπέρ του Brexit, κυριαρχεί πλέον η αίσθηση ότι οι θυσίες ήταν μεγαλύτερες από τα οφέλη.

Το ζήτημα της μετανάστευσης

Ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία αφορά τη μετανάστευση. Ένας από τους βασικούς λόγους που οδήγησαν εκατομμύρια Βρετανούς στην κάλπη του Brexit ήταν η επιθυμία για αυστηρότερο έλεγχο των συνόρων. Ωστόσο, η μεταναστευτική πολιτική που ακολούθησε η χώρα μετά την έξοδο οδήγησε σε υψηλά επίπεδα εισροών εργαζομένων από τρίτες χώρες, καθώς η οικονομία συνέχισε να χρειάζεται εργατικό δυναμικό. Το αποτέλεσμα ήταν ότι πολλοί πρώην υποστηρικτές του Brexit κατέληξαν να θεωρούν πως ούτε σε αυτό το πεδίο επιτεύχθηκαν οι στόχοι που είχαν τεθεί το 2016.

Η οικονομία και η πραγματικότητα

Το πιο δύσκολο ζήτημα παραμένει η οικονομία. Οι περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί και οικονομικές μελέτες συγκλίνουν πλέον στην εκτίμηση ότι το Brexit είχε αρνητική επίδραση στην ανάπτυξη, στις επενδύσεις και στην παραγωγικότητα της βρετανικής οικονομίας. Οι νέοι τελωνειακοί έλεγχοι, η αποχώρηση από την ενιαία αγορά και η αύξηση της γραφειοκρατίας επιβάρυναν ιδιαίτερα τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι η βρετανική οικονομία κατέρρευσε. Το Ηνωμένο Βασίλειο εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου και διατηρεί σημαντικά πλεονεκτήματα στους τομείς των χρηματοοικονομικών υπηρεσιών, της τεχνολογίας και της έρευνας. Ωστόσο, η εικόνα μιας χώρας που θα απελευθερωνόταν από τα ευρωπαϊκά δεσμά και θα απογειωνόταν οικονομικά δεν επιβεβαιώθηκε.

Το γεγονός ότι το 41% των βρετανικών εξαγωγών εξακολουθεί να κατευθύνεται προς την Ευρωπαϊκή Ένωση υπενθυμίζει μια απλή γεωγραφική αλήθεια: ακόμη και εκτός ΕΕ, η Βρετανία παραμένει ευρωπαϊκή χώρα.

Και όμως, οι Brexiteers δεν θεωρούν ότι έχασαν

Το ενδιαφέρον είναι ότι πολλοί από τους πρωταγωνιστές της εκστρατείας του Brexit εξακολουθούν να θεωρούν την επιλογή δικαιωμένη. Η βασική τους επιχειρηματολογία δεν αφορά πλέον την οικονομία αλλά την κυριαρχία. Υποστηρίζουν ότι σε έναν κόσμο που γίνεται όλο και πιο ασταθής, η δυνατότητα λήψης αποφάσεων χωρίς την έγκριση των Βρυξελλών αποτελεί στρατηγικό πλεονέκτημα.

Για αυτούς, το Brexit δεν ήταν πρωτίστως οικονομικό εγχείρημα. Ήταν μια πολιτική και πολιτισμική επανάσταση απέναντι σε ένα σύστημα που θεωρούσαν απομακρυσμένο από τους πολίτες. Γι’ αυτό και αρκετοί εξακολουθούν να υποστηρίζουν ότι η αποτυχία δεν βρίσκεται στην ίδια την ιδέα του Brexit αλλά στον τρόπο με τον οποίο εφαρμόστηκε από τις διαδοχικές κυβερνήσεις.

Η Ευρώπη που βγήκε πιο ισχυρή

Υπάρχει όμως και μια άλλη, συχνά παραγνωρισμένη διάσταση. Αν το Brexit άλλαξε τη Βρετανία, άλλαξε και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το 2016 πολλοί φοβούνταν ότι η βρετανική έξοδος θα προκαλούσε αλυσιδωτές αντιδράσεις και θα άνοιγε τον δρόμο για νέες αποχωρήσεις. Συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Η ΕΕ όχι μόνο δεν διαλύθηκε, αλλά βγήκε από την κρίση περισσότερο συνεκτική. Η πανδημία, ο πόλεμος στην Ουκρανία και η ανάγκη κοινής αμυντικής πολιτικής οδήγησαν σε βαθύτερη συνεργασία μεταξύ των κρατών-μελών. Πολλοί Ευρωπαίοι ηγέτες θεωρούν σήμερα ότι το Brexit λειτούργησε ως προειδοποίηση για το κόστος της αποχώρησης και τελικά ενίσχυσε την ευρωπαϊκή συνοχή.

Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν μάλιστα ότι η εικόνα της ΕΕ είναι σήμερα θετικότερη σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης απ’ ό,τι ήταν πριν από δέκα χρόνια.

Η μεγάλη ειρωνεία

Δέκα χρόνια μετά, το μεγαλύτερο παράδοξο είναι ίσως ότι κανείς δεν φαίνεται πραγματικά ικανοποιημένος.

Οι υποστηρικτές του Brexit πιστεύουν ότι το εγχείρημα δεν αξιοποιήθηκε πλήρως. Οι αντίπαλοί του θεωρούν ότι επιβεβαιώθηκαν οι φόβοι τους για το οικονομικό κόστος. Η πλειονότητα των Βρετανών δηλώνει πλέον ότι η έξοδος δεν πέτυχε όσα είχε υποσχεθεί, αλλά ταυτόχρονα δεν εμφανίζεται πρόθυμη να ανοίξει ξανά το τραυματικό κεφάλαιο μιας επιστροφής στην Ένωση.

Το Brexit έχει πάψει να είναι σχέδιο για το μέλλον και έχει γίνει κομμάτι της βρετανικής κανονικότητας.

Η τελική αποτίμηση

Αν υπάρχει ένα συμπέρασμα από τη δεκαετία που πέρασε, είναι ότι το Brexit δεν απέδειξε ούτε την παντοδυναμία της εθνικής κυριαρχίας ούτε την αναπόφευκτη υπεροχή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ανέδειξε, αντίθετα, τα όρια και των δύο αφηγήσεων.

Η Βρετανία ανακάλυψε ότι η ανεξαρτησία έχει κόστος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ανακάλυψε ότι η συνοχή δεν είναι δεδομένη αλλά πρέπει να κατακτάται καθημερινά. Και οι δύο πλευρές συνειδητοποίησαν ότι η γεωγραφία, η οικονομία και η ιστορία είναι πολύ ισχυρότερες από τα συνθήματα μιας προεκλογικής εκστρατείας.

Δέκα χρόνια μετά, η πιο ειλικρινής απάντηση στο ερώτημα αν το Brexit πέτυχε είναι ίσως η εξής: ούτε οι νικητές νιώθουν πραγματικά νικητές ούτε οι ηττημένοι μπορούν να διεκδικήσουν πλήρη δικαίωση. Και ίσως αυτό να είναι το πιο βρετανικό αποτέλεσμα από όλα.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ 

Το Ηνωμένο Βασίλειο μπροστά στον κίνδυνο οικονομικής ασφυξίας – Η πολιτική αστάθεια που παραπέμπει στο Brexit

Δέκα χρόνια μετά το Brexit: μπορεί το Ηνωμένο Βασίλειο να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση;