PLUS
Δέκα χρόνια μετά το Brexit, η Μεγάλη Βρετανία εξακολουθεί να ψάχνει τη «Μεγάλη Βρετανία»
Του Νίκου Βασιλειάδη
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία όπου οι κοινωνίες παίρνουν αποφάσεις που αλλάζουν την πορεία τους για γενιές. Υπάρχουν και στιγμές όπου οι κοινωνίες ψηφίζουν ένα σύνθημα και ανακαλύπτουν αργότερα ότι το σύνθημα δεν ήταν σχέδιο.
Δέκα χρόνια μετά το δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016, η Βρετανία βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σκληρό ερώτημα: τι ακριβώς κέρδισε από το Brexit;
Η απάντηση γίνεται ολοένα πιο δύσκολη.
Το Axios περιγράφει τη δεκαετία που πέρασε ως «χαμένη δεκαετία» για το Ηνωμένο Βασίλειο. Δέκα χρόνια μετά την ψήφο υπέρ της εξόδου από την Ευρωπαϊκή Ένωση, η χώρα ετοιμάζεται να αποκτήσει τον έβδομο πρωθυπουργό της, ενώ η πολιτική, οικονομική και κοινωνική σταθερότητα που υποσχέθηκαν οι αρχιτέκτονες του Brexit παραμένει άφαντη.
Η ειρωνεία είναι σχεδόν τραγική.
Το Brexit παρουσιάστηκε ως η στιγμή της εθνικής απελευθέρωσης. Η στιγμή κατά την οποία η Βρετανία θα ανακτούσε τον έλεγχο των συνόρων της, της οικονομίας της, των νόμων της και τελικά του πεπρωμένου της. Ήταν η μεγάλη υπόσχεση της κυριαρχίας.
Δέκα χρόνια αργότερα, η χώρα μοιάζει περισσότερο με άνθρωπο που έσπασε το ρολόι επειδή δεν του άρεσε η ώρα που έδειχνε.
Η χώρα που έφυγε από την Ευρώπη αλλά δεν ξέφυγε από τα προβλήματά της
Το μεγαλύτερο πολιτικό ψέμα του Brexit δεν ήταν το περίφημο λεωφορείο με τα 350 εκατομμύρια λίρες για το NHS. Ούτε οι ιστορίες για τις «στραβές μπανάνες» των Βρυξελλών.
Το μεγαλύτερο ψέμα ήταν ότι τα προβλήματα της Βρετανίας προέρχονταν από την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η χαμηλή παραγωγικότητα δεν γεννήθηκε στις Βρυξέλλες.Η αποβιομηχάνιση δεν σχεδιάστηκε στο Στρασβούργο. Η περιφερειακή ανισότητα δεν αποφασίστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Η κρίση του βρετανικού κράτους, οι ανεπάρκειες των υποδομών, η χρόνια έλλειψη επενδύσεων και η εξάρτηση του Λονδίνου από τον χρηματοπιστωτικό τομέα ήταν βρετανικά προβλήματα πριν από το Brexit και παρέμειναν βρετανικά προβλήματα μετά από αυτό.
Μόνο που για μια δεκαετία ολόκληρη η χώρα ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με το διαζύγιο.
Ενώ ο κόσμος άλλαζε, η Βρετανία συζητούσε τελωνειακές ρυθμίσεις.
Ενώ η Κίνα επένδυε σε τεχνολογία, η Βρετανία διαπραγματευόταν πιστοποιητικά εξαγωγών.
Ενώ η Ευρώπη προετοιμαζόταν για τη νέα γεωπολιτική εποχή, το Γουέστμινστερ βυθιζόταν σε ατελείωτους εμφύλιους πολέμους για τη Βόρεια Ιρλανδία και τις σχέσεις με τις Βρυξέλλες.
Το αποτέλεσμα ήταν μια ολόκληρη δεκαετία πολιτικής παράλυσης.
Οι αριθμοί δεν έχουν ιδεολογία
Στην πολιτική μπορεί κανείς να αμφισβητεί τα πάντα. Οι αριθμοί όμως έχουν μια δυσάρεστη συνήθεια: επιμένουν.
Οι περισσότεροι οικονομολόγοι συμφωνούν πλέον ότι το Brexit επιβάρυνε σημαντικά τη βρετανική οικονομία. Η ανάπτυξη παραμένει ασθενής, οι επενδύσεις υστερούν, οι εξαγωγές αγαθών αντιμετωπίζουν μεγαλύτερα εμπόδια και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ βρίσκεται χαμηλότερα από αυτό που θα είχε επιτευχθεί χωρίς την έξοδο από την ΕΕ.
Το παράδοξο είναι ότι ούτε οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές του Brexit μιλούν πια για οικονομικό θαύμα.
Η συζήτηση έχει μετατοπιστεί.
Από το «θα γίνουμε πλουσιότεροι» περάσαμε στο «τουλάχιστον είμαστε κυρίαρχοι».
Από το «θα κυριαρχήσουμε στο παγκόσμιο εμπόριο» περάσαμε στο «η ελευθερία έχει κόστος».
Από το «θα μας ζηλεύει όλος ο κόσμος» περάσαμε στο «τουλάχιστον δεν μας κυβερνούν οι Βρυξέλλες».
Είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση μετακίνησης του τέρματος στην πολιτική ιστορία της σύγχρονης Ευρώπης.
Ο θρίαμβος του Φάρατζ και η κατάρρευση του συστήματος
Υπάρχει όμως ένα ακόμη πιο παράδοξο στοιχείο. Ακόμη και αν το Brexit απέτυχε να εκπληρώσει πολλές από τις βασικές υποσχέσεις του, πέτυχε κάτι άλλο.
Άλλαξε μόνιμα τη βρετανική πολιτική.
Το δημοψήφισμα του 2016 απελευθέρωσε δυνάμεις που δεν περιορίστηκαν ποτέ στο ζήτημα της Ευρώπης. Έφερε στο προσκήνιο μια νέα μορφή λαϊκισμού, βαθιά καχύποπτη απέναντι στους θεσμούς, στα κόμματα, στους ειδικούς και στις παραδοσιακές ελίτ.
Ο άνθρωπος που κέρδισε περισσότερο από όλους δεν ήταν η Βρετανία.
Ήταν ο Nigel Farage.
Δέκα χρόνια μετά, οι ιδέες του εξακολουθούν να καθορίζουν την πολιτική ατζέντα, ενώ οι Συντηρητικοί και οι Εργατικοί παλεύουν να βρουν λόγο ύπαρξης σε ένα πολιτικό τοπίο που ο ίδιος συνέβαλε να διαμορφωθεί.
Η Ευρώπη που δεν κατέρρευσε
Ίσως η μεγαλύτερη στρατηγική αποτυχία των υποστηρικτών του Brexit να βρίσκεται αλλού.
Το 2016 πολλοί προέβλεπαν ότι η έξοδος της Βρετανίας θα πυροδοτούσε ντόμινο αποχωρήσεων. Θα ακολουθούσαν η Γαλλία. Η Ολλανδία. Η Ιταλία. Ίσως και άλλοι. Δεν συνέβη τίποτα από αυτά.
Αντιθέτως, η Ευρωπαϊκή Ένωση όχι μόνο επιβίωσε αλλά βγήκε ισχυρότερη από την κρίση. Νέες χώρες ζητούν ένταξη, ενώ η εμπειρία του Brexit λειτουργεί σήμερα περισσότερο ως προειδοποίηση παρά ως πρότυπο.
Η Βρετανία έφυγε για να δείξει στους άλλους τον δρόμο. Κατέληξε να λειτουργεί ως πινακίδα κινδύνου.
Η ιστορία μιας αυταπάτης
Το Brexit δεν ήταν απλώς μια πολιτική απόφαση. Ήταν μια ψυχολογική στιγμή.
Η στιγμή κατά την οποία μια χώρα νοστάλγησε μια εκδοχή του εαυτού της που ίσως δεν υπήρξε ποτέ πραγματικά.
Η Βρετανία του 2016 δεν ψήφισε μόνο εναντίον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ψήφισε υπέρ μιας ανάμνησης. Υπέρ μιας φαντασιακής εποχής όπου η χώρα ήταν πιο ισχυρή, πιο αυτάρκης, πιο βέβαιη για τον εαυτό της.
Το πρόβλημα είναι ότι οι χώρες δεν μπορούν να κυβερνηθούν με νοσταλγία.
Η νοσταλγία είναι εξαιρετικό καύσιμο για δημοψηφίσματα. Είναι καταστροφικό καύσιμο για την οικονομική πολιτική.
Δέκα χρόνια μετά, η Βρετανία εξακολουθεί να αναζητά τη θέση της στον κόσμο. Δεν επιστρέφει στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν μπορεί όμως ούτε να αγνοήσει τη γεωγραφία, την οικονομία και την αλληλεξάρτηση που τη συνδέουν με την ήπειρο.
Η ιστορία ίσως καταγράψει το Brexit όχι ως τη στιγμή που η Βρετανία ανέκτησε τον έλεγχο, αλλά ως τη στιγμή που μπέρδεψε την κυριαρχία με τη μοναξιά.
Και αυτό είναι ίσως το πιο σκληρό συμπέρασμα της χαμένης δεκαετίας: ότι μερικές φορές οι λαοί δεν χάνουν επειδή παίρνουν λάθος αποφάσεις. Χάνουν επειδή πιστεύουν ότι υπάρχει μια απλή απάντηση σε πολύπλοκα προβλήματα.
Το Brexit ήταν αυτή η απλή απάντηση. Η πραγματικότητα αποδείχθηκε πολύ πιο περίπλοκη.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Δέκα χρόνια μετά το Brexit: Η επανάσταση που έγινε κανονικότητα
Δέκα χρόνια μετά το Brexit: μπορεί το Ηνωμένο Βασίλειο να επιστρέψει στην Ευρωπαϊκή Ένωση;
