PLUS
Αποχαιρετισμός στον άνθρωπο που πρώτος αντίκρισε την «Ανατολή της Γης», μια εικόνα που άλλαξε την οπτική της ανθρωπότητας για τον πλανήτη!
Του ΝΙΚΟΥ ΒΑΣΙΛΕΙΑΔΗ
Στις 12 Απριλίου του 1961, ο πρόεδρος Κένεντυ ξύπνησε με την δραματική είδηση ότι οι Σοβιετικοί είχαν κερδίσει τον αγώνα στο διάστημα θέτοντας τον πρώτο άνθρωπο σε τροχιά. Ο Γιούρι Γκαγκάριν έγινε ο πρώτος άνθρωπος που ταξίδεψε στο διάστημα και μπήκε σε τροχιά γύρω από τη Γη. Η πτήση πραγματοποιήθηκε με το διαστημόπλοιο Βοστόκ 1. Ο Αμερικανός πρόεδρος αμέσως κάλεσε έκτακτο συμβούλιο και το πρώτο που ρώτησε ήταν: «Μπορούμε να στείλουμε έναν άνθρωπο στο Φεγγάρι πριν από αυτούς;»
Αξιοποιώντας το επιστημονικό και τεχνικό προσωπικό της ναζιστικής Γερμανίας ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του ’50, οι δύο υπερδυνάμεις, Ρωσία και Αμερική, ανταγωνίζονταν στην ανάπτυξη πυραυλικών συστημάτων που θα τους έδιναν το πλεονέκτημα όχι μόνον στους στρατιωτικούς εξοπλισμούς αλλά και στην κούρσα για την κατάκτηση του διαστήματος (Race for Space).
Το 1957 η Σοβιετική Ένωση πήρε το προβάδισμα εκτοξεύοντας και θέτοντας σε τροχιά τον πρώτο τεχνητό δορυφόρο, Σπούτνικ Ι. Ακολούθησαν κι άλλες πρωτιές της Σοβιετικής αεροναυτικής, αφήνοντας πίσω τις ΗΠΑ καθόλη τη διάρκεια της δεκαετίας. Μια κατάσταση που οι Αμερικανοί δεν μπορούσαν να δεχθούν.
Έτσι μετά το κατόρθωμα του Γιούρι Γκαγκάριν στις 25 Μαΐου του 1961, ο φιλόδοξος Πρόεδρος Κένεντυ ανακοίνωνε το πρόγραμμα «ΑΠΟΛΛΩΝ» με στόχο πριν το τέλος της δεκαετίας, να στείλει έναν άνθρωπο στη Σελήνη και να επιστρέψει με ασφάλεια στη Γη.
Μέχρι το 1970 το «θαύμα» που χρειάζονταν η Αμερική είχε πραγματοποιηθεί! Το πρόγραμμα «ΑΠΟΛΛΩΝ» ήταν εξαιρετικά επιτυχές και έδωσε σταθερά το προβάδισμα έναντι της Σοβιετικής Ένωσης με αποκορύφωμα την προσελήνωση στις 20 Ιουλίου 1969 της αποστολής «ΑΠΟΛΛΩΝ 11», που προβλήθηκε σε απευθείας μετάδοση σε όλον τον κόσμο. Η Αμερική, και μαζί της ο δυτικός κόσμος είχε θριαμβεύσει και η επιτυχία τους επισκίασε κάθε προηγούμενη – ή παράλληλη – προσπάθεια των Σοβιετικών. Η Ιστορία είχε καταγράψει ως αμερικανικό επίτευγμα το πρώτο ανθρώπινο αποτύπωμα στον φυσικό μας δορυφόρο, το φεγγάρι και την πρώτη σημαία να στήνεται και να κυματίζει. Η δεύτερη προσελήνωση του «ΑΠΟΛΛΩΝ 12» τον επόμενο Νοέμβριο ήρθε να επιβεβαιώσει την δυτική υπεροχή.
Η επόμενη αποστολή προσελήνωσης σύμφωνα με το πρόγραμμα ήταν αυτή του «ΑΠΟΛΛΩΝ 13». Το νούμερο βέβαια δεν ήταν και το πιο τυχερό και ακόμη κι αν το πλήρωμα του «Apollo 13»- όπως λεγόταν η αποστολή στα αγγλικά- δεν ήταν προληπτικό, σίγουρα θα έγινε μετά την απίθανη περιπέτειά του.
Οι συμπτώσεις
Η εκτόξευση του πυραύλου SATURN V, ενός γίγαντα ύψους 311 μέτρων γεμάτου με πάνω από 3.600 τόνους κηροζίνης, υγρού οξυγόνου και υδρογόνου καυσίμου, στις 13 Απριλίου (να’ το πάλι το νούμερο) στις 13:13 ώρα προκειμένου να υπάρχει ηλιακό φως στο χώρο προσελήνωσης, τον κρατήρα Fra Mauro πήγε καλά και το πλήρωμα με κυβερνήτη τον Τζιμ Λόβελ, έναν από τους πιο έμπειρους αστροναύτες, με τρεις διαστημικές πτήσεις στο ενεργητικό του, ο οποίος ανυπομονούσε για τον πρώτο του σεληνιακό περίπατο και οι άλλοι δύο, ο χειριστής της σεληνακάτου Φρεντ Χέηζ και ο πιλότος του θαλαμίσκου Τζον Σουάϊνγκερτ, που θα παρέμενε σε σεληνιακή τροχιά, ήταν γεμάτοι ενθουσιασμό για αυτή την αποστολή.
Η πτήση πήγε πολύ καλά και μόνο κάποια μικροεπεισόδια αντιμετωπίστηκαν με επιτυχία. Στις 13 Απριλίου όμως στη διάρκεια μιας διεργασίας ρουτίνας, μία φιάλη οξυγόνου στο κύριο μέρος του θαλαμίσκου, που έφερε το κωδικό όνομα «Οδύσσεια», ανατινάχτηκε! Αρχικά το πλήρωμα δεν εξέλαβε το περιστατικό ως σοβαρό. Εκτός από έναν έντονο κρότο και μια στιγμιαία πτώση τάσης στα ηλεκτρικά, όλα φαίνονταν εντάξει. Παρόλα αυτά ο Σουάϊνγκερτ ανέφερε στο Κέντρο:
– Σουάϊνγκερτ: «Χιούστον είχαμε ένα πρόβλημα εδώ»
– Κέντρο: «Εδώ Χιούστον, επαναλάβατε παρακαλώ»
– Λόβελ: «Εε, Χιούστον έχουμε πρόβλημα»
Το «πρόβλημα» ήταν ότι η μικροβλάβη που αρχικά πίστευαν ότι προκλήθηκε από την εκτόνωση μιας βαλβίδας, στην ουσία ήταν η καταστροφή της Νο 2 δεξαμενής πεπιεσμένου οξυγόνου, το αέριο που έδινε ενέργεια στο σκάφος και διατηρούσε το πλήρωμα ζωντανό. Περί τα 135 κιλά ημίρευστου αερίου υψηλής πίεσης χάνονταν ανεξέλεγκτα στο διάστημα. Συνειδητοποιώντας τον κίνδυνο που διέτρεχαν, ο έμπειρος αστροναύτης διόρθωσε τον παρακείμενο χρόνο («είχαμε πρόβλημα» που αντιμετωπίστηκε) σε ενεστώτα («έχουμε πρόβλημα»). Οι στιγμές ήταν κρίσιμες.
– Λόβελ: «Κάτι ξεχύνουμε στο διάστημα. Κάτι σαν αέριο»
– Κέντρο: «Προσπαθήστε να συνδέσετε την κυψέλη ένα με την Α και την κυψέλη τρία με τη Β»
Η έκρηξη είχε καταστρέψει όμως και την εφεδρική δεξαμενή.
– Κέντρο: «Η πίεση εμφανίζεται να πέφτει στο μηδέν» … «Αρχίζουμε να σκεπτόμαστε τη σεληνάκατο σαν σωσίβια λέμβο»
– Λόβελ: «Ναί, αυτό σκεφτόμαστε κι εμείς».
Το όνειρο της τρίτης προσελήνωσης μόλις είχε χαθεί. Πλέον το «ΑΠΟΛΛΩΝ 13» βρισκόταν σε αποστολή σωτηρίας. Στην ουσία το διαστημόπλοιο είχε καταστεί άχρηστο. Ένα φέρετρο που θα έμενε για πάντα σε τροχιά γύρω από τη φεγγάρι, κουβαλώντας στο εσωτερικό του τις σορούς του πληρώματος. Φυσικά, δεν γινόταν ούτε κουβέντα για προσελήνωση, όπως προέβλεπε ο αρχικός σχεδιασμός.
Μόνο για δύο
Με τον διαστημικό θαλαμίσκο σοβαρά κατεστραμμένο και έτοιμο να μείνει χωρίς ρεύμα και υποστήριξη οξυγόνου, οι αστροναύτες έπρεπε να μετακινηθούν στη μικρή σεληνάκατο, να χρησιμοποιήσουν τη δική της ενέργεια για να εκτρέψουν το σκάφος και να το θέσουν και πάλι σε τροχιά επανεισόδου στη Γη. Εκεί, το πλήρωμα θα επανερχόταν στο θαλαμίσκο, που ήταν ο μόνος που μπορούσε να αντέξει στην θερμότητα και στην πίεση της ατμόσφαιρας και θα αποσυνέδεαν τη σεληνάκατο, που θα έφευγε στο διάστημα. Το πρόβλημα όμως ήταν ότι η σεληνάκατος ήταν φτιαγμένη μόνο για δύο άτομα! Κι ακόμα κι έτσι, η επανείσοδος στην ατμόσφαιρα μέχρι την επαφή με τη θάλασσα διαρκούσε 90 λεπτά. Πώς θα κατάφερναν να επιζήσουν τόσο πολύ χωρίς αρκετό οξυγόνο και ρεύμα, ήταν ένα πρόβλημα για δυνατούς λύτες. Αν φυσικά όταν ξεπερνούσαν αυτά τα προβλήματα τα αλεξίπτωτα ανάσχεσης και οι πλωτήρες επίπλευσης θα λειτουργούσαν και δεν θα είχαν πάθει καμία μη αναστρέψιμη ζημιά.
Λίγες πιθανότητες
Πρακτικά είχε τις ίδιες πιθανότητες επιτυχίας όσο το να πετάξεις μια σχεδία στη μέση του ωκεανού και να περιμένεις πως έτσι θα φτάσεις στο πιο κοντινό λιμάνι. Το σκάφος ήταν σχεδιασμένο για μια μικρή πτήση. Μπορούσε να μεταφέρει δύο ανθρώπους για 1,5 μέρα. Τώρα θα έπρεπε να αντέξει τρία άτομα για ένα ταξίδι διάρκειας τεσσάρων ημερών.
Τότε έπιασαν δουλειά οι επιστήμονες της NASA. Ο κοινός ανθρώπινος νους δεν είναι δυνατό να αντιληφθεί τις πρωτοφανείς και πρωτόγνωρες δυσκολίες του εγχειρήματος. Με τη φράση «η αποτυχία δεν αποτελεί επιλογή» (failure is not an option) το προσωπικό εδάφους κλήθηκε να αντιμετωπίσει ένα πολυεπίπεδο παζλ, που εκ πρώτης όψεως έμοιαζε αδύνατο να λυθεί!
Ο επικεφαλής του προγράμματος, Τζιν Κραντς, έβαλε τα καλύτερα μυαλά της χώρας για να λύσουν αυτόν τον γρίφο ενώ μια δεύτερη ομάδα αντιμετώπιζε ένα άλλο κολοσσιαίο πρόβλημα. Το πώς θα διατηρούσε τους αστροναύτες εν ζωή μέχρι να μπουν στη σεληνάκατο για το αβέβαιο ταξίδι προς το σπίτι…
Η κάθε βίδα, το κάθε κομμάτι πλαστικού, μια μονωτική ταινία, πρακτικά οτιδήποτε, δοκιμάστηκε άπειρες φορές μέχρι να φτιαχτούν συστήματα που θα βοηθούσαν τους τρεις αστροναύτες να αντιμετωπίσουν το μειωμένο οξυγόνο, τις εκλύσεις διοξειδίου του άνθρακα και το κρύο λόγω της έλλειψης ενέργειας (που έπρεπε να διατηρηθεί για το ταξίδι).
Στο μεταξύ, στη Γη, η είδηση του ατυχήματος στο «ΑΠΟΛΛΩΝ 13» έχει κάνει το γύρο του κόσμου ξεσηκώνοντας ρίγη αγωνίας. Η «Οδύσσεια» αυτή του διαστήματος γίνεται πρώτη είδηση. Ο κόσμος αγωνιά. Οι γυναίκες των αστροναυτών δέχονται επισκέψεις αξιωματούχων αλλά και των συζύγων των άλλων μελών της αστροναυτικής κοινότητας για συμπαράσταση. Οι εφημερίδες κι η τηλεόραση μεταδίδουν έκτακτες ειδήσεις και ο κόσμος γεμίζει τις εκκλησίες και τα τζαμιά. Οι Σοβιετικοί αξιωματούχοι μεταφέρουν κι αυτοί μηνύματα συμπαράστασης. Για μια στιγμή, ο αγώνας για το διάστημα χάνει το χαρακτήρα ανταγωνισμού. Γίνεται αγώνας της ανθρωπότητας. Ο κόσμος περίμενε να δει ζωντανά άλλη μία προσσελήνωση και αντί γι’ αυτό παρακολουθούσε ένα θρίλερ.
Εξάντληση
Η κούραση, το άγχος, το κρύο και η αφυδάτωση αρχίζουν να επηρεάζουν τους αστροναύτες. Χωρίς θέρμανση, ακόμα και με τις διαστημικές στολές, το εσωτερικό του σκάφους είναι σωστό ψυγείο. Οι αστροναύτες προσπαθούν να κοιμηθούν λίγο εκ περιτροπής αλλά χωρίς αποτέλεσμα. Το νερό ήταν λιγοστό γιατί η υπερκατανάλωση από τα μηχανήματα τους περιορίζει σε λίγες γουλιές στον καθένα. Επιπλέον, ο Χέηζ πλήττεται από ουρολοίμωξη και ανεβάζει και πυρετό. Τα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στη σεληνάκατο ανεβαίνουν ραγδαία, γιατί τα μηχανήματα καθαρισμού είναι προγραμματισμένα να λειτουργούν για τις ανάγκες δύο ατόμων, αντί τριών. Η ομάδα μηχανικών του Διαστημικού Κέντρου προτείνει έναν τρόπο κατασκευής ενός αυτοσχέδιου προσαρμογέα μετάλλαξης του διοξειδίου του άνθρακα από τετράγωνες φιάλες σε στρογγυλές που είχε η σεληνάκατος. Το πλήρωμα το αποκαλεί «γραμματοκιβώτιο», αλλά αυτό το αστείο κατασκεύασμα έσωσε τις ζωές τους.
Όταν τα πάντα έδειχναν να έχουν υπολογιστεί, το σχέδιο επιστροφής μπήκε σε εφαρμογή. Ελάχιστοι ήταν εκείνοι που θα πόνταραν σε επιτυχία. Τα πάντα θα μπορούσαν κυριολεκτικά να τιναχτούν στον αέρα όταν το σκάφος θα πλησίαζε τη Γη. Ένας λάθος υπολογισμός θα ήταν ικανός να το στείλει αέναα στο αχανές διάστημα.
Η αγωνία
Ο θαλαμίσκος μπαίνει στην ατμόσφαιρα της γης, επιβραδύνει και αρχίζει να υπερθερμαίνεται. Το ανθεκτικό κάλυμμα λευκοπυρώνεται αναπτύσσοντας θερμοκρασίες 2.700 Κελσίου. Η επικοινωνία διακόπτεται, όπως συμβαίνει πάντα κατά την επανείσοδο για μια περίοδο τεσσάρων λεπτών. Τώρα όμως; Ο χρόνος περνά. Τρία λεπτά. Στο κέντρο επιχειρήσεων επικρατεί νεκρική σιγή. Τέσσερα λεπτά. Συνεχείς κλήσεις προς το πλήρωμα. Πέντε λεπτά. Η αγωνία κορυφώνεται. Αν οι πυρίμαχες πλάκες του θαλαμίσκου δεν άντεξαν, πλήρωμα και σκάφος θα κατακάηκαν στον αέρα. Τελικά στο έκτο λεπτό (87΄΄ περισσότερο από κάθε άλλη φορά), οι φωνές των Λόβελ και Χέηζ σκορπούν τον ενθουσιασμό και την ανακούφιση μέσα και έξω από το Κέντρο.
Στις 17 Απριλίου και τα τρία αλεξίπτωτα σηματοδοτούν το τέλος μιας σύγχρονης «Οδύσσειας». Το ελίκοπτεροφόρο «USS Iwo Jima» περισυλλέγει τους τρεις αστροναύτες 610χλμ. από την αμερικανική Σαμόα. Καθώς ο θαλαμίσκος ανοίγει απελευθερώνεται ένα κύμα παγωμένου αέρα.
– «Ωραία είναι η ζέστη»
– «Ναί, είχαμε παγώσει έξι μέρες εκεί πάνω»
Στη μάχη για την κατάκτηση του διαστήματος ποτέ το είδος μας δεν είχε πετύχει μεγαλύτερη νίκη. Η επιστροφή του πληρώματος σώου ήταν μια απόδειξη πως ο άνθρωπος δεν θα συμβιβαστεί ποτέ με τα όρια που του παρουσιάζονται ως δεδομένα.
Το πλήρωμα του «ΑΠΟΛΛΩΝ 13» πέρασε τις επόμενες μέρες στη Χαβάη, απολαμβάνοντας τον ήλιο, τα νόστιμα γεύματα και χυμούς φρούτων. Ο πρόεδρος Νίξον πέταξε για να τους συγχαρεί και να τους απονείμει το «προεδρικό παράσημο της Ελευθερίας» και να φωτογραφηθεί μαζί τους. Αν και η αποστολή ήταν μάλλον αποτυχημένη σε επιχειρησιακό επίπεδο, πέτυχε να αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον του κόσμου για τα διαστημικά ταξίδια επαναφέροντας το κριτήριο της αβεβαιότητας.
Τζιμ Λόβελ: «Ο άνθρωπος που μετέτρεψε μια πιθανή τραγωδία σε επιτυχία»
Για τον Τζιμ Λόβελ, τον κυβερνήτη του «ΑΠΟΛΛΩΝ 13», εκείνη η αποστολή άφησε μια γλυκόπικρη γεύση. Ασφαλώς ένιωσε απίστευτα τυχερός που θα είχε τη δυνατότητα να συναντήσει ξανά τη γυναίκα και τα παιδιά του. Ταυτόχρονα όμως είχε χάσει για πάντα την ευκαιρία του να πατήσει στη σελήνη.
Για την ακρίβεια, ήταν ο πρώτος από τρεις συνολικά ανθρώπους που έχουν φτάσει μέχρι το φεγγάρι δύο φορές (ήταν πιλότος και στο ΑΠΟΛΛΩΝ 9) και ο μόνος που έχει πάει δύο φορές στη Σελήνη, χωρίς να πατήσει σε αυτήν! Από τις τέσσερις φορές που ταξίδεψε στο διάστημα, εκείνη του «ΑΠΟΛΛΩΝ 13» ήταν η τελευταία.
Αποσύρθηκε από το Ναυτικό το 1973 με τον βαθμό του Captain και ακολούθησε ήρεμη ζωή, γράφοντας το βιβλίο «Lost Moon» που αποτέλεσε τη βάση για την ταινία «Apollo 13». Παρέμεινε δραστήριος ως ομιλητής και υποστηρικτής επιστημονικών και εκπαιδευτικών δράσεων, διατηρώντας μέχρι τέλους την ταπεινότητα και την αποφασιστικότητα που τον χαρακτήριζαν.
Ο Τζιμ Λόβελ, ο αστροναύτης της NASA που διηύθυνε την περίφημη αποστολή «ΑΠΟΛΛΩΝ 13», πέθανε σε ηλικία 97 ετών, πριν λίγες ημέρες, στις 9 Αυγούστου του 2025, με τη NASA να τον αποχαιρετά χαρακτηρίζοντάς τον ως τον άνθρωπο που «μετέτρεψε μια πιθανή τραγωδία σε επιτυχία».
Ο Τομ Χανκς, που τον ενσάρκωσε στην ταινία «Apollo 13» το 1995, τον χαρακτήρισε «έναν από εκείνους που τολμούν, που ονειρεύονται και που οδηγούν τους άλλους σε μέρη που μόνοι μας δεν θα πηγαίναμε».
*Όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΜΠΑΜ στο Ρεπορτάζ της Κυριακής
