PLUS
Όταν εκατομμύρια άνθρωποι πλημμυρίζουν τους δρόμους μιας πρωτεύουσας για να συνοδεύσουν έναν ηγέτη στην τελευταία του κατοικία, η εικόνα αποκτά αναπόφευκτα πολιτική βαρύτητα. Στην περίπτωση της τετραήμερης νεκρώσιμης πομπής του Αλί Χαμενεΐ στην Τεχεράνη, το μήνυμα που επιχείρησε να εκπέμψει η Ισλαμική Δημοκρατία ξεπερνούσε κατά πολύ το θρησκευτικό τελετουργικό.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Το Ιράν δεν αποχαιρετούσε απλώς τον άνθρωπο που κυβέρνησε τη χώρα επί σχεδόν τέσσερις δεκαετίες. Επιχειρούσε να αποδείξει ότι, ακόμη και μετά τη μεγαλύτερη στρατιωτική και πολιτική απώλεια της ιστορίας του μετά το 1979, το κράτος παραμένει όρθιο, λειτουργικό και ικανό να κινητοποιεί εκατομμύρια πολίτες.
Οι εικόνες από την πρωτεύουσα ήταν εντυπωσιακές. Από την Πλατεία Επανάστασης έως την Πλατεία Αζαντί, ένα ανθρώπινο ποτάμι ακολουθούσε το φέρετρο του Χαμενεΐ, καλυμμένο με την ιρανική σημαία. Νέοι, ηλικιωμένοι, οικογένειες, βετεράνοι του πολέμου Ιράν-Ιράκ, κληρικοί και μέλη των Φρουρών της Επανάστασης συνυπήρχαν στην ίδια πομπή. Το σύνθημα που κυριάρχησε –«Εμείς είμαστε οι πραγματικοί πύραυλοι του Ιράν»– δεν ήταν μια αυθόρμητη φράση του πλήθους. Ήταν μια συμπυκνωμένη πολιτική διακήρυξη. Το καθεστώς επιχειρούσε να αντικαταστήσει τη στρατιωτική ισχύ με την εικόνα μιας κοινωνίας που παρουσιάζεται ως ενωμένη απέναντι στον εξωτερικό εχθρό.
Η δολοφονία του Χαμενεΐ από την κοινή αμερικανοϊσραηλινή επιχείρηση είχε στόχο να αποκεφαλίσει το πολιτικό και στρατιωτικό κέντρο βάρους της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Στη στρατηγική θεωρία, η εξόντωση ενός ανώτατου ηγέτη αποσκοπεί συνήθως στη δημιουργία σύγχυσης, ανταγωνισμού για τη διαδοχή και τελικά αποσταθεροποίησης του αντιπάλου. Η Τεχεράνη απάντησε με την ακριβώς αντίθετη εικόνα: ένα κράτος που οργανώνει εξαήμερο εθνικό πένθος, μεταφέρει τη σορό του ηγέτη σε πολλές πόλεις, κινητοποιεί ολόκληρο τον κρατικό μηχανισμό και προβάλλει την αίσθηση μιας αδιάσπαστης συνέχειας της εξουσίας.
Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι τα εκατομμύρια που κατέβηκαν στους δρόμους ταυτίζονται πολιτικά με το θεοκρατικό καθεστώς. Το Ιράν είναι μια βαθιά αντιφατική κοινωνία. Τα τελευταία χρόνια γνώρισε σφοδρές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις, οικονομική ασφυξία, διεθνείς κυρώσεις και έντονες κοινωνικές συγκρούσεις. Ωστόσο, η ιστορία δείχνει ότι όταν μια χώρα δέχεται εξωτερική στρατιωτική επίθεση, οι εσωτερικές αντιθέσεις συχνά υποχωρούν προσωρινά μπροστά στο αίσθημα της εθνικής επιβίωσης. Η συλλογική παρουσία στην κηδεία μπορεί να ερμηνευθεί ταυτόχρονα ως θρησκευτική υποχρέωση, εθνικό καθήκον, έκφραση πένθους ή ακόμη και ως σιωπηλή απόρριψη της ξένης επέμβασης, χωρίς να συνεπάγεται ομοφωνία υπέρ της κυβέρνησης.
Η ίδια η σκηνοθεσία της τελετής είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Η διαδρομή από την Πλατεία Επανάστασης έως την Πλατεία Αζαντί συνδέει δύο από τους σημαντικότερους χώρους της σύγχρονης ιρανικής ιστορίας. Δεν ήταν μια τυχαία επιλογή, αλλά μια υπενθύμιση ότι η Ισλαμική Δημοκρατία εξακολουθεί να παρουσιάζει τον εαυτό της ως συνεχιστή της επανάστασης του 1979 και ως δύναμη αντίστασης απέναντι στη δυτική επιρροή. Κάθε σημαία, κάθε πορτρέτο του Χαμενεΐ, κάθε σύνθημα κατά των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ λειτουργούσε ως στοιχείο ενός πολιτικού αφηγήματος που επιχειρεί να μετατρέψει τον νεκρό ηγέτη σε σύμβολο εθνικής ενότητας και μαρτυρίου.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε και η απουσία του νέου Ανώτατου Ηγέτη, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ. Επισήμως αποδόθηκε σε λόγους ασφαλείας και στις συνέπειες των τραυμάτων που υπέστη κατά την επίθεση, όμως η απουσία του τροφοδότησε αναπόφευκτα ερωτήματα για την πραγματική κατάσταση στο εσωτερικό της εξουσίας. Στα αυταρχικά πολιτικά συστήματα, οι συμβολισμοί έχουν τεράστια σημασία. Ένας νέος ηγέτης που δεν εμφανίζεται στη μεγαλύτερη τελετή νομιμοποίησης του καθεστώτος δημιουργεί ένα κενό που επιχειρούν να καλύψουν οι υπόλοιποι κρατικοί θεσμοί, οι Φρουροί της Επανάστασης και ο πρόεδρος της χώρας.
Εξίσου σημαντικό ήταν και το μήνυμα προς το εξωτερικό. Τα συνθήματα εκδίκησης κατά του Ντόναλντ Τραμπ και του Ισραήλ δεν απευθύνονταν μόνο στο συγκεντρωμένο πλήθος. Ήταν μια υπενθύμιση ότι η ιρανική ηγεσία σκοπεύει να διατηρήσει το αφήγημα της «αντίστασης» ως βασικό στοιχείο της εξωτερικής της πολιτικής. Η Τεχεράνη γνωρίζει ότι, μετά τον πόλεμο και τη δολοφονία του Χαμενεΐ, κάθε ένδειξη αδυναμίας θα μπορούσε να ερμηνευθεί ως πρόσκληση για νέες πιέσεις. Για τον λόγο αυτό επιδιώκει να παρουσιάσει την απώλεια του ιστορικού της ηγέτη όχι ως στρατηγική ήττα, αλλά ως γεγονός που ενισχύει τη συνοχή του κράτους και τη βούληση για συνέχιση της αντιπαράθεσης.
Στο παρασκήνιο εξελίσσεται μια εξίσου κρίσιμη μάχη: εκείνη της επόμενης ημέρας. Οι διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα έχουν ουσιαστικά παγώσει, ενώ η Τεχεράνη εμφανίζεται αποφασισμένη να αξιοποιήσει τη γεωστρατηγική της θέση και τον έλεγχο του Στενού του Ορμούζ ως βασικά διαπραγματευτικά χαρτιά απέναντι στη Δύση. Η κηδεία του Χαμενεΐ, επομένως, δεν αφορά μόνο το παρελθόν. Αποτελεί το εναρκτήριο κεφάλαιο της νέας στρατηγικής που επιχειρεί να χαράξει το Ιράν σε μια Μέση Ανατολή όπου οι ισορροπίες έχουν μεταβληθεί δραματικά.
Η πραγματική επιτυχία της Τεχεράνης δεν θα κριθεί από τον αριθμό των ανθρώπων που συνόδευσαν το φέρετρο του Χαμενεΐ. Θα κριθεί από το κατά πόσο θα καταφέρει να μετατρέψει αυτή τη συγκινησιακή κινητοποίηση σε μακροχρόνια πολιτική συνοχή και διεθνή αποτρεπτική ισχύ. Γιατί στην πολιτική της Μέσης Ανατολής, οι κηδείες σπάνια αποτελούν το τέλος μιας ιστορίας. Πολύ συχνότερα σηματοδοτούν την αρχή μιας νέας.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ιράν: Σε λαϊκό προσκύνημα η σορός του Χαμενεΐ – Εβδομάδα πένθους
