PLUS
Η συμφωνία ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν υποτίθεται ότι θα άνοιγε ένα παράθυρο αποκλιμάκωσης έπειτα από μήνες πολεμικών συγκρούσεων, αμοιβαίων επιθέσεων και οικονομικού στραγγαλισμού. Αντί γι’ αυτό, μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, η εύθραυστη εκεχειρία βρέθηκε αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη δοκιμασία της.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Οι αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές σε ιρανικούς στόχους, που ακολούθησαν την επίθεση εναντίον εμπορικού δεξαμενόπλοιου στα Στενά του Ορμούζ, προκάλεσαν νέο κύκλο αντιποίνων από την Τεχεράνη. Ιρανικοί πύραυλοι και drones έπληξαν αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στο Μπαχρέιν και στο Κουβέιτ, ενώ η Ουάσιγκτον απάντησε με νέες στρατιωτικές επιχειρήσεις, επαναφέροντας τον φόβο μιας γενικευμένης ανάφλεξης στον Περσικό Κόλπο.
Και όμως, παρά την ένταση, καμία από τις δύο πλευρές δεν δείχνει να επιθυμεί την πλήρη κατάρρευση της συμφωνίας.
Μια συμφωνία που γεννήθηκε εύθραυστη
Το προσωρινό μνημόνιο κατανόησης που υπέγραψαν Ουάσιγκτον και Τεχεράνη πριν από λίγες ημέρες δεν επιχείρησε να λύσει τις βαθύτερες διαφορές τους. Αντίθετα, ανέβαλε τα δυσκολότερα ζητήματα.
Η συμφωνία περιλάμβανε δεσμεύσεις για περιορισμό των στρατιωτικών ενεργειών, επανεκκίνηση του διαλόγου και προσπάθεια αποκατάστασης της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, τον σημαντικότερο ίσως ενεργειακό διάδρομο του πλανήτη. Ωστόσο, άφηνε ανοιχτά κρίσιμα ζητήματα όπως το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, οι βαλλιστικοί πύραυλοι, οι περιφερειακές συμμαχίες της Τεχεράνης και ο μακροχρόνιος αμερικανικός στρατιωτικός ρόλος στον Κόλπο.
Με άλλα λόγια, η συμφωνία δεν έλυσε τη σύγκρουση· απλώς πάγωσε προσωρινά την κλιμάκωσή της.
Το Ορμούζ παραμένει η καρδιά της κρίσης
Στην πραγματικότητα, το επίκεντρο της αντιπαράθεσης δεν βρίσκεται ούτε στην Τεχεράνη ούτε στην Ουάσιγκτον.
Βρίσκεται σε μια θαλάσσια λωρίδα πλάτους λίγων δεκάδων χιλιομέτρων.
Από τα Στενά του Ορμούζ διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου πετρελαίου. Κάθε διακοπή της ναυσιπλοΐας επηρεάζει άμεσα τις τιμές της ενέργειας, τα ασφάλιστρα μεταφοράς και τις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού.
Η πρόσφατη επίθεση σε δεξαμενόπλοιο που συνδεόταν με το Κατάρ, καθώς και η επιβράδυνση της εμπορικής κίνησης στην περιοχή, υπενθύμισαν πόσο εύκολα μια στρατιωτική κρίση μπορεί να μετατραπεί σε οικονομική. Οι διεθνείς αγορές αντέδρασαν αμέσως, με τις τιμές του πετρελαίου να κινούνται ανοδικά εξαιτίας του αυξημένου γεωπολιτικού κινδύνου.
Οι αναλυτές επισημαίνουν ότι ακόμη και αν δεν διακοπεί πλήρως η ναυσιπλοΐα, οι καθυστερήσεις, οι υψηλότερες ασφαλιστικές χρεώσεις και η αβεβαιότητα αρκούν για να επηρεάσουν την αγορά ενέργειας για πολλούς μήνες.
Η διπλωματία συνεχίζεται παρά τους βομβαρδισμούς
Ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο της σημερινής κρίσης είναι ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και η διπλωματία εξελίσσονται ταυτόχρονα.
Αμερικανοί αξιωματούχοι επιβεβαίωσαν ότι, παρά τις αμοιβαίες επιθέσεις, οι δύο πλευρές συμφώνησαν εκ νέου να παγώσουν τις εχθροπραξίες και να επαναλάβουν συνομιλίες στο Κατάρ, με στόχο τη διάσωση της προσωρινής συμφωνίας.
Το Κατάρ και το Ομάν εξακολουθούν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο ως διαμεσολαβητές. Οι δύο χώρες διατηρούν ανοικτούς διαύλους τόσο με την Ουάσιγκτον όσο και με την Τεχεράνη, γεγονός που τους επιτρέπει να λειτουργούν ως γέφυρες επικοινωνίας ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές.
Αυτό εξηγεί γιατί καμία από τις δύο πλευρές δεν έχει ανακοινώσει την οριστική αποχώρησή της από τη διαδικασία των διαπραγματεύσεων, παρά τη σκληρή δημόσια ρητορική.
Ο παράγοντας Τραμπ
Ο Ντόναλντ Τραμπ επιδιώκει να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο αντικρουόμενους στόχους.
Από τη μία πλευρά, θέλει να εμφανιστεί αποφασιστικός απέναντι στο Ιράν, διατηρώντας την εικόνα ενός προέδρου που απαντά δυναμικά σε κάθε πρόκληση. Οι δημόσιες προειδοποιήσεις του προς την Τεχεράνη ήταν ιδιαίτερα σκληρές, αφήνοντας ακόμη και ανοιχτό το ενδεχόμενο νέων μαζικών στρατιωτικών επιχειρήσεων αν η συμφωνία καταρρεύσει.
Από την άλλη, γνωρίζει ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή θα είχε σοβαρό πολιτικό και οικονομικό κόστος για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η άνοδος των τιμών του πετρελαίου, η πίεση στον πληθωρισμό και η ανάγκη διατήρησης μεγάλων στρατιωτικών δυνάμεων στην περιοχή θα μπορούσαν να επηρεάσουν τόσο την αμερικανική οικονομία όσο και τη διεθνή εικόνα της χώρας.
Γι’ αυτό και η στρατηγική της Ουάσιγκτον φαίνεται να συνδυάζει στρατιωτική πίεση και διαρκή διπλωματική διαπραγμάτευση.
Η Τεχεράνη δεν θέλει να εμφανιστεί αδύναμη
Αντίστοιχα διλήμματα αντιμετωπίζει και η ιρανική ηγεσία.
Η Τεχεράνη δεν μπορεί πολιτικά να αφήσει αναπάντητες αμερικανικές επιθέσεις χωρίς να υπονομεύσει την αξιοπιστία της στο εσωτερικό και απέναντι στους συμμάχους της στην περιοχή.
Ταυτόχρονα όμως γνωρίζει ότι μια γενικευμένη σύγκρουση με τις Ηνωμένες Πολιτείες θα είχε καταστροφικές συνέπειες για την ήδη πιεσμένη οικονομία της. Οι κυρώσεις, η περιορισμένη πρόσβαση στις διεθνείς αγορές και η εξάρτηση από τις εξαγωγές πετρελαίου καθιστούν το Ιράν ιδιαίτερα ευάλωτο σε μια μακρόχρονη πολεμική αναμέτρηση.
Γι’ αυτό οι κινήσεις του μέχρι στιγμής δείχνουν περισσότερο να στοχεύουν στη διατήρηση της αποτρεπτικής του αξιοπιστίας παρά στην πρόκληση ολοκληρωτικού πολέμου.
Μια νέα μορφή σύγκρουσης
Η κρίση των τελευταίων ημερών αποκαλύπτει και μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο διεξάγονται πλέον οι διεθνείς συγκρούσεις.
Η παραδοσιακή διάκριση ανάμεσα στην ειρήνη και τον πόλεμο γίνεται ολοένα πιο δυσδιάκριτη.
Οι αντίπαλοι συνεχίζουν να συνομιλούν ενώ ανταλλάσσουν πυραυλικά πλήγματα. Υπογράφουν προσωρινές συμφωνίες χωρίς να σταματούν πλήρως τις στρατιωτικές επιχειρήσεις. Διαπραγματεύονται ενώ ταυτόχρονα προσπαθούν να βελτιώσουν τη διαπραγματευτική τους θέση μέσω της στρατιωτικής πίεσης.
Πρόκειται για μια κατάσταση που αρκετοί αναλυτές περιγράφουν ως «διαρκή διαχείριση κρίσης»: ούτε πόλεμος πλήρους κλίμακας ούτε πραγματική ειρήνη.
Το επόμενο κρίσιμο βήμα
Οι προγραμματισμένες συνομιλίες στο Κατάρ αναμένεται να αποτελέσουν το πρώτο μεγάλο τεστ για τη βιωσιμότητα της συμφωνίας. Οι μεσολαβητές θα επιχειρήσουν να αποκαταστήσουν την εμπιστοσύνη και να αποτρέψουν νέα στρατιωτική κλιμάκωση.
Ωστόσο, ακόμη κι αν οι συνομιλίες αποδώσουν, ελάχιστοι αναλυτές πιστεύουν ότι μπορεί να επιτευχθεί σύντομα μια συνολική διευθέτηση. Τα θεμελιώδη ζητήματα που χωρίζουν τις δύο χώρες παραμένουν άλυτα, ενώ η αμοιβαία δυσπιστία εξακολουθεί να καθορίζει κάθε κίνηση.
Η προσωρινή συμφωνία απέδειξε ότι η διπλωματία μπορεί να αποτρέψει μια ανεξέλεγκτη σύγκρουση. Οι τελευταίες εξελίξεις όμως υπενθυμίζουν ότι στη Μέση Ανατολή ακόμη και η πιο προσεκτικά σχεδιασμένη εκεχειρία μπορεί να βρεθεί υπό αμφισβήτηση μέσα σε λίγες ώρες. Και όσο το Ορμούζ παραμένει το γεωπολιτικό σημείο όπου διασταυρώνονται η ενέργεια, η ασφάλεια και οι παγκόσμιες εμπορικές ροές, κάθε νέα κρίση θα εξακολουθεί να έχει συνέπειες πολύ πέρα από τα σύνορα της περιοχής.
