PLUS
Κάθε φορά που μια διεθνής κρίση φουντώνει, η ίδια φράση επιστρέφει σχεδόν μηχανικά: «Μήπως αυτό είναι ο Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος;». Τη βλέπουμε σε τίτλους, τη διαβάζουμε στα social media, τη λέμε μεταξύ μας με φόβο ή και με μια δόση υπερβολής. Όμως ίσως το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι αν βρισκόμαστε ήδη σε έναν νέο παγκόσμιο πόλεμο. Ίσως το πραγματικό πρόβλημα να είναι ότι ο όρος έχει γίνει τόσο ασαφής, ώστε δεν μας βοηθά πια να καταλάβουμε τι συμβαίνει γύρω μας.
Του Νίκου Βασιλειάδη
Mετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο κόσμος βρέθηκε μπροστά σε δύο πολύ διαφορετικές λογικές για το μέλλον. Από τη μία υπήρχε το σχέδιο του Χένρι Μοργκεντάου για μια τιμωρημένη, αποδυναμωμένη Γερμανία, ένα σχέδιο που τελικά εγκαταλείφθηκε. Από την άλλη, οι Ηνωμένες Πολιτείες προχώρησαν στο Σχέδιο Μάρσαλ, επενδύοντας στην ανοικοδόμηση της Δυτικής Ευρώπης. Από εκεί γεννήθηκε σταδιακά αυτό που ονομάστηκε αργότερα Pax Americana, μια μακρά περίοδος σχετικής σταθερότητας και ευημερίας στη Δύση. Το ιστορικό αυτό παράδειγμα δείχνει ότι μετά από έναν μεγάλο πόλεμο οι κοινωνίες κάποτε ήξεραν πολύ καθαρά τι διακυβευόταν: ή θα έχτιζαν μια νέα ισορροπία ή θα άφηναν τις πληγές να γεννήσουν τον επόμενο εφιάλτη.
Αυτή ακριβώς η ιστορική μνήμη κάνει τη σημερινή εποχή ακόμη πιο παράξενη. Για δεκαετίες μετά το 1945, ο πόλεμος δεν εξαφανίστηκε, αλλά αντιμετωπιζόταν τουλάχιστον ως κάτι ακραίο, ως μια καταστροφή που έπρεπε πάση θυσία να αποφεύγεται. Oι φόβοι για έναν Γ’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ήδη από τα τέλη της δεκαετίας του 1940, συνδέονταν όχι μόνο με την εμφάνιση των πυρηνικών όπλων αλλά και με την αγωνία να μη ζήσει η ανθρωπότητα ξανά μια τέτοια καθολική καταστροφή. Εκείνη την εποχή, ο φόβος είχε ένα καθαρό περιεχόμενο: όλοι ήξεραν τι θα σήμαινε μια νέα παγκόσμια σύγκρουση.
Σήμερα, αντίθετα, ο φόβος υπάρχει αλλά το περιεχόμενό του έχει θολώσει. Όταν ακούμε «παγκόσμιος πόλεμος», το μυαλό μας πηγαίνει ακόμη στις εικόνες του 20ού αιώνα: χαρακώματα, στρατοί, τανκς, βομβαρδισμοί, σημαίες μέσα στον καπνό. Όμως ο σύγχρονος πόλεμος δεν περιορίζεται πια σε αυτή την εικόνα. Ας θυμηθούμε τη γνωστή θέση του Καρλ φον Κλαούζεβιτς ότι ο πόλεμος είναι σαν χαμαιλέοντας, αλλάζει μορφή ανάλογα με την εποχή. Πράγματι, σήμερα αυτή η αλλαγή είναι τεράστια: κυβερνοπόλεμος, drones, επιθέσεις σε δίκτυα, αλγόριθμοι παραπληροφόρησης, τεχνητή νοημοσύνη, επιρροή στη συνείδηση των κοινωνιών. Ο πόλεμος δεν είναι πια μόνο εκεί όπου πέφτουν βόμβες· είναι και εκεί όπου παραλύουν συστήματα, χειραγωγούνται πληθυσμοί και μετατρέπεται η πληροφορία σε όπλο.
Γι’ αυτό και οι ιστορικές αναλογίες δεν αρκούν από μόνες τους. Με προηγούμενο τη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι η ανθρωπότητα έχει ήδη δει τι σημαίνει πυρηνική καταστροφή, και μάλιστα με όπλα μικρότερης ισχύος από πολλά από τα σημερινά. Το μήνυμα είναι απλό αλλά ανατριχιαστικό. Αν τότε δύο βόμβες αρκούσαν για να χαραχθούν στην παγκόσμια μνήμη ως σύμβολα απόλυτης φρίκης, τότε σήμερα ο κίνδυνος είναι ακόμη μεγαλύτερος, αλλά ταυτόχρονα μοιάζει πιο αφηρημένος, πιο μακρινός, σχεδόν σαν σενάριο ταινίας. Αυτό ίσως είναι και το πιο επικίνδυνο στοιχείο της εποχής μας: έχουμε συνηθίσει να συζητάμε για την καταστροφή χωρίς να τη νιώθουμε πραγματικά.
Επίσης στο παρελθόν, όσο τρομακτικοί κι αν ήταν οι μεγάλοι πόλεμοι, υπήρχε συνήθως η αίσθηση ότι είχαν αρχή, εξέλιξη και τέλος, ότι κάποια στιγμή θα υπήρχε νικητής, ηττημένος και μια νέα ισορροπία. Σήμερα αυτό μοιάζει όλο και λιγότερο αληθινό. Οι συγκρούσεις δεν τελειώνουν καθαρά, δεν λύνουν προβλήματα, δεν παράγουν ειρήνη. Αφήνουν πίσω τους τραύματα, διάλυση κοινωνιών, οικονομική αποσταθεροποίηση και μια μόνιμη κατάσταση «ούτε πολέμου ούτε ειρήνης». Έτσι, η λέξη «πόλεμος» χάνει τα παλιά της όρια, και μαζί χάνει και τη δύναμή της να μας αφυπνίζει.
Ίσως λοιπόν να μην έχει τόση σημασία αν αυτό που ζούμε αξίζει τεχνικά την ονομασία «Γ’ Παγκόσμιος Πόλεμος». Η ιστορία μάς δείχνει κάτι βαθύτερο: άλλοτε οι κοινωνίες καταλάβαιναν πολύ καθαρά πότε έμπαιναν σε εποχές καθολικής απειλής. Σήμερα, παρότι οι κίνδυνοι είναι υπαρκτοί και ενδεχομένως τεράστιοι, δυσκολευόμαστε να τους περιγράψουμε, γιατί ο πόλεμος δεν μοιάζει πια με αυτό που είχαμε μάθει να αναγνωρίζουμε από την ιστορία.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο ανησυχητική ιστορική διαφορά της εποχής μας. Δεν είναι ότι ξεχάσαμε τι έγινε στον 20ό αιώνα. Είναι ότι νομίζουμε πως ο επόμενος μεγάλος κίνδυνος θα μοιάζει με τις παλιές φωτογραφίες, ενώ στην πραγματικότητα μπορεί ήδη να εξελίσσεται μπροστά μας με εντελώς άλλη μορφή και όταν μια κοινωνία δεν ξέρει πια να αναγνωρίσει τον πόλεμο, τότε δυσκολεύεται και να τον αποτρέψει. Είτε το ονομάσουμε αυτό Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο είτε βρούμε ένα νέο όνομα, η απάντηση είναι μία: πρέπει να αφήσουμε κάτω τα όπλα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Άμπου Ντάμπι: Δύο νεκροί από θραύσματα ιρανικού πυραύλου
