Νίκου Βασιλειάδη: Η Ευρώπη και η στιγμή της αλήθειας απέναντι στο Ιράν

28/02/2026 19:28

Η πρόσφατη στρατιωτική επίθεση από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ κατά στόχων στο Ιράν δημιούργησε ένα νέο στρατηγικό τοπίο για την Ευρώπη – μια στιγμή που αναγκάζει τον ευρωπαϊκό πολιτικό χώρο να επανεξετάσει βαθιά την προσέγγισή του προς την Τεχεράνη. Μέχρι πρόσφατα, η Ευρωπαϊκή Ένωση και τα κράτη-μέλη αντιμετώπιζαν το Ιράν ως μια «διαχειρίσιμη» πηγή αστάθειας· μια χώρα που μπορούσε να περιοριστεί μέσω διπλωματίας, οικονομικών κυρώσεων και περιστασιακών διαπραγματεύσεων. Ωστόσο, αυτό το αφήγημα φαίνεται τώρα να έχει φτάσει στα όριά του.

Στην ουσία, η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια καίρια επιλογή: να συνεχίσει την πολιτική περιορισμού και αναμονής ή να αναπτύξει μια πιο ενεργητική, στρατηγική προσέγγιση. Αυτή η συζήτηση δεν αφορά μόνο θέματα γεωπολιτικής αλλά και θεμελιώδη στοιχεία της ευρωπαϊκής ταυτότητας — ασφάλεια, αξίες, ανθρωπιστικά ζητήματα και διεθνές δίκαιο.

Η εξάντληση των παραδοσιακών πολιτικών

Για δεκαετίες, η ευρωπαϊκή προσέγγιση προς το Ιράν στηριζόταν στη λογική ότι η διπλωματία και οι κυρώσεις θα μπορούσαν να πείσουν την Τεχεράνη να συμμορφωθεί με διεθνείς υποχρεώσεις – ειδικά στο πλαίσιο της πυρηνικής συμφωνίας του 2015 (Joint Comprehensive Plan of Action – JCPOA). Αυτή η συμφωνία αναμενόταν να φέρει σταθερότητα και να ενσωματώσει το Ιράν σε ένα πλαίσιο διεθνούς διαφάνειας και συνεργασίας.

Ωστόσο, η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Η Τεχεράνη σταδιακά απομακρύνθηκε από τις δεσμεύσεις του JCPOA, επανέφερε εμπλουτισμό ουρανίου σε υψηλά επίπεδα, και περιόρισε την πρόσβαση επιθεωρητών του Διεθνούς Οργανισμού Ατομικής Ενέργειας — παράγοντες που υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη στις διπλωματικές λύσεις.

Παράλληλα, η ενίσχυση του ρόλου του Ιράν στην περιφερειακή αστάθεια — μέσω της υποστήριξης σε προωθημένες ομάδες, της εμπλοκής στη Μέση Ανατολή και της στρατιωτικής συνεργασίας με δυνάμεις όπως η Ρωσία (ειδικά στον πόλεμο στην Ουκρανία) — μετέτρεψε το Ιράν από «διαχειρίσιμο πρόβλημα» σε ασύμμετρη απειλή για ευρωπαϊκά συμφέροντα και αξίες.

Μια εντεινόμενη κρίση εντός του Ιράν

Ένα σημαντικό ζήτημα που πλέον καθιστά την κατάσταση ακόμα πιο σύνθετη είναι η σοβαρή εσωτερική κρίση στο Ιράν. Μαζικές διαδηλώσεις — συμπεριλαμβανομένων και αυτών που ξέσπασαν μετά τον θάνατο της Mahsa Amini το 2022 και τις πρόσφατες κινητοποιήσεις — υπογράμμισαν την ένταση μεταξύ του καθεστώτος και μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού. Πολλοί Ιρανοί ζητούν ριζικές μεταρρυθμίσεις, μεγαλύτερες ελευθερίες, και ουσιαστική δημοκρατική αλλαγή.

Η καταστολή αυτών των κινητοποιήσεων υπήρξε βίαιη και εκτεταμένη, με χιλιάδες θύματα και διώξεις. Η ποινική μεταχείριση των διαδηλωτών, οι αυθαίρετες συλλήψεις και η γενικότερη καταπάτηση βασικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων όχι μόνο εγείρουν σοβαρά ηθικά ερωτήματα, αλλά προκαλούν και κυρώσεις εκ μέρους της ΕΕ και άλλων διεθνών εταίρων.

Αυτή η εσωτερική δυναμική δεν μπορεί να αγνοηθεί από την Ευρώπη: δεν αφορά μόνο την εξωτερική πολιτική αλλά και τη σχέση αξιών που η ΕΕ δηλώνει ότι υπερασπίζεται. Η ερώτηση πλέον δεν είναι αν η Ευρώπη μπορεί να «χτίσει» μια νέα σχέση με το Ιράν, αλλά τι είδους σχέση — και υπό ποιους όρους.

Η κρίσιμη επιλογή: Περιορισμός ή αλλαγή καθεστώτος;

Το κεντρικό σημείο του Ευρωπαικών αναλύσεων είναι η αυξανόμενη πίεση προς τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες να αποφασίσουν ανάμεσα σε δύο στρατηγικές:

1. Περιοριστική προσέγγιση

Αυτή η γραμμή υπέρ της συνεχούς πίεσης μέσω κυρώσεων, απομόνωσης και ελέγχων έχει ως στόχο να μειώσει την ικανότητα του Ιράν να συνδέει την στρατιωτική, πυρηνική και περιφερειακή ανησυχία, χωρίς να απαιτεί άμεση αλλαγή καθεστώτος. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν οι λεπτομερείς κυρώσεις για τα δίκτυα drone και τις στρατιωτικές εξαγωγές της Τεχεράνης, οι οποίες στοχεύουν να αποδιοργανώσουν τις αλυσίδες ανεφοδιασμού όπλων που φτάνουν στη Ρωσία και σε παραστρατιωτικές ομάδες στη Μέση Ανατολή.

Αυτή η προσέγγιση διατηρεί τον έλεγχο στα ευρωπαϊκά χέρια και προσφέρει ευελιξία στις διπλωματικές κινήσεις — επιτρέποντας κάποια διπλωματικά ανοίγματα όταν κριθεί σκόπιμο. Ωστόσο, έχει φτάσει σε ένα σημείο όπου η αποτελεσματικότητά της αμφισβητείται, ιδίως όταν η Τεχεράνη συνεχίζει να ενισχύει τις στρατιωτικές της δυνατότητες και την περιφερειακή επιρροή.

2. Στρατηγική στροφή προς αλλαγή καθεστώτος

Μια πιο ριζική προσέγγιση που αναφέρεται ολοένα και πιο συχνά σε αναλύσεις είναι η υποστήριξη του σεναρίου της πολιτικής αλλαγής στο Ιράν — δηλαδή, η αναγνώριση και ενίσχυση αντιπολιτευτικών κινημάτων, ενδεχομένως ακόμη και η ηθική αναγνώριση αντιπροσωπειών που αντιπροσωπεύουν τη θέληση των διαδηλωτών. Τέτοια προσέγγιση συνεπάγεται κινδύνους: από πιθανή επιδείνωση της σύγκρουσης μέχρι ανοίγματα για εξωτερικές επεμβάσεις και σημαντικές περιφερειακές ανταποκρίσεις.

Οι επικριτές προειδοποιούν ότι η αλλαγή καθεστώτος είναι μια επικίνδυνη φιλοδοξία. Τα μαθήματα του Ιράκ και της Λιβύης είναι φρέσκα στη μνήμη της Ευρώπης. Τα κενά εξουσίας μπορούν να προκαλέσουν χάος. Η εξωτερική παρέμβαση μπορεί να απονομιμοποιήσει τα εσωτερικά κινήματα. Ωστόσο, οι υποστηρικτές αντιτείνουν ότι η κατάσταση του Ιράν είναι ξεχωριστή. Η πίεση για αλλαγή δεν κατασκευάζεται στο εξωτερικό. Υποκινείται από τους ίδιους τους Ιρανούς – από γυναίκες που αψήφησαν τους νόμους περί υποχρεωτικής χρήσης μαντίλας, από φοιτητές και εργαζόμενες που απαιτούν λογοδοσία, από οικογένειες που έχουν υποστεί το κύριο βάρος της καταστολής.

Για όσους υποστηρίζουν αυτή τη στρατηγική, η τρέχουσα κρίση προσφέρει ένα «παράθυρο ευκαιρίας» που δεν πρέπει να χαθεί υποστηρίζοντας ότι εάν η στρατιωτική πίεση συμβάλλει στην αποδυνάμωση ενός καθεστώτος που αποτελεί διαρκή απειλή, η Ευρώπη δεν θα πρέπει να αντιταχθεί σε αυτήν αντανακλαστικά.

Η Ευρώπη μεταξύ αξιών και ρεαλισμού

Αυτή η στρατηγική ανασκόπηση φέρνει στο προσκήνιο μια βαθύτερη ερώτηση: πώς διασταυρώνει η Ευρώπη τις αξίες της με τα ρεαλιστικά συμφέροντά της;

Η ΕΕ δεν είναι απλώς ένας κανονιστικός οργανισμός — δηλώνει ότι βασίζεται σε αρχές όπως η δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και ο σεβασμός του διεθνούς δικαίου. Αν όμως αυτές οι αρχές εφαρμόζονται επιλεκτικά ή με αβεβαιότητα, η ίδια η αξιοπιστία της ΕΕ τίθεται υπό αμφισβήτηση. Σε αυτό το πλαίσιο, η αντιμετώπιση της Τεχεράνης αποτελεί δοκιμασία ταυτότητας: όχι μόνο για τη στρατηγική ασφάλεια, αλλά και για το ηθικό και πολιτικό έργο της Ευρώπης στον κόσμο.

Είναι σημαντικό να τονιστεί πως μια Ευρώπη που αμφιταλαντεύεται μεταξύ περιορισμού και ενεργού ρόλου δεν εκπέμπει σταθερό μήνυμα — ούτε στο εσωτερικό της ούτε στο διεθνές περιβάλλον. Πολιτικοί κύκλοι πρέπει να ξεκαθαρίσουν αν η προσέγγιση θα συνεχίσει να επικεντρώνεται στην αποτροπή μιας κλιμάκωσης ή αν θα εξελιχθεί σε ένα πιο ενεργητικό σχέδιο που θα στοχεύει στην προώθηση μιας νέας, θεμελιώδους αλλαγής για το Ιράν.

Η κρίσιμη γραμμή που πρέπει να διαβεί η Ευρώπη

Η στιγμή που βιώνει η Ευρώπη απέναντι στο Ιράν δεν είναι απλώς μια γεωπολιτική δοκιμασία· είναι μια ηθική και πολιτική δοκιμασία ταυτότητας. Αν η ευρωπαϊκή απάντηση περιοριστεί σε μια σιωπηρή αποδοχή της λογικής ότι «το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό», τότε η ίδια η θεμελιώδης αρχή του διεθνούς δικαίου —η ισοτιμία των κρατών και η απαγόρευση της μονομερούς χρήσης βίας— υπονομεύεται. Η αποδοχή ή η κανονικοποίηση στρατιωτικών επεμβάσεων χωρίς σαφή διεθνή νομιμοποίηση, ακόμη κι αν προέρχονται από συμμάχους όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες ή το Ισραήλ, αντιβαίνει στις αρχές πάνω στις οποίες οικοδομήθηκε η Ευρωπαϊκή Ένωση: τον σεβασμό του διεθνούς δικαίου, την ειρηνική επίλυση διαφορών και την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η Ευρώπη δεν μπορεί να διεκδικεί ρόλο κανονιστικής δύναμης («normative power») και ταυτόχρονα να επιδεικνύει επιλεκτική ευαισθησία απέναντι σε παραβιάσεις των αρχών της. Οφείλει να υπερασπιστεί με συνέπεια ένα σύστημα διεθνών κανόνων που δεν επιτρέπει στη στρατιωτική ισχύ να υποκαθιστά τη νομιμότητα αλλά παράλληλα να υποστηρίξει τη μετάβαση σε δημοκρατικές εκλογές και να αναγνωρίσει μια ενωμένη, αντιπροσωπευτική αντιπολίτευση ως τη νόμιμη φωνή του ιρανικού λαού. Μια τέτοια αναγνώριση θα έστελνε ένα ισχυρό μήνυμα – τόσο στο καθεστώς όσο και σε όσους διακινδυνεύουν τη ζωή τους στους δρόμους της Τεχεράνης, του Ισφαχάν και της Μασάντ.

Αυτό δεν σημαίνει αφέλεια ούτε απουσία ρεαλισμού· σημαίνει ότι η στρατηγική της πρέπει να στηρίζεται σε σαφείς αρχές. Μόνο έτσι η Ευρώπη θα μπορέσει να διατηρήσει την αξιοπιστία της και να λειτουργήσει ως δύναμη σταθερότητας, όχι ως παθητικός παρατηρητής ή σιωπηρός συνοδοιπόρος της ισχύος.