PLUS
Τις τελευταίες μέρες μου καρφώνεται στο μυαλό το “High Hopes” των Pink Floyd. Σαν να παγιδευτήκαμε κι εμείς, ατομικά και ευρωπαϊκά, μέσα σε μια στιγμή που δεν τελειώνει ποτέ—σε μια εποχή από την οποία αρνούμαστε ή αδυνατούμε να αποδράσουμε.
Κάπου στη διαδρομή χάσαμε το αίσθημα ότι ανήκουμε σε κάτι ευρύτερο, σε κάτι που μας υπερβαίνει. Αποκοπήκαμε από τη συναίσθηση πως κρατούμε στα χέρια μας όχι μόνο τη δική μας μοίρα, αλλά και το κοινό μας μέλλον.
Η ηθική απαίτηση της ευθύνης απέναντι σε ένα κοινό πεπρωμένο, όπως την δίδαξε ο Δανός φιλόσοφος και θεολόγος Κ.Ε. Λέγκστρουπ, άρχισε να μας διαφεύγει. Καταναλώσαμε ό,τι μας πρόσφεραν χωρίς να ρωτήσουμε ποιος το μαγείρεψε—κι όταν μας ρωτούν πια αν μπορούμε να φτιάξουμε μόνοι μας το δικό μας μέλλον, διστάζουμε να απαντήσουμε.
Όσοι θεμελίωσαν τις ελευθερίες μας, όσοι ύψωσαν την Ευρώπη ξανά μέσα από τα ερείπια του Β΄ Πολέμου, ήταν άνθρωποι που παρέδωσαν ολόκληρη τη ζωή τους στην ήπειρο αυτή. Ο Τσόρτσιλ μιλούσε ήδη το 1946 για τις «Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης», κρατώντας την τύχη της στα χέρια του. Ο Ρομπέρ Σουμάν εξορίστηκε. Η Σιμόν Βέιλ γνώρισε το Άουσβιτς κι έγινε η πρώτη γυναίκα πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, οδηγούμενη από την ιδέα μιας ενωμένης, ειρηνικής Ευρώπης.
Πόσοι άραγε περπατάμε σήμερα με αυτούς τους ανθρώπους στην καρδιά μας; Όταν μιλώ για «εμείς», δεν εννοώ μια αόριστη ανθρωπότητα ή κάποια ευρωπαϊκή λέσχη ιδεών, αλλά εμάς τους σύγχρονους, τους ζωντανούς, αυτούς που μοιραζόμαστε τον ίδιο χώρο και τον ίδιο χρόνο.
Γεννηθήκαμε σε ελεύθερη χώρα, αλλά συνδεδεμένοι άρρηκτα με μια ευρωπαϊκή κοινότητα κρατών, αξιών και ευθύνης. Ένα «εμείς» ταυτόχρονα εθνικό και ευρωπαϊκό· προνομιούχο, αλλά και υποχρεωμένο να διαμορφώνει τη μοίρα του με πράξεις.
Μόνο που εδώ και χρόνια δεν πράξαμε τα απαραίτητα—ούτε ως κράτη ούτε ως ήπειρος—και ακόμα δεν το κάνουμε επαρκώς. Από τα αμερικανικά smartphones κατασκευασμένα στην Κίνα, μέχρι τα δελτία ειδήσεων που καλύπτουν τις ΗΠΑ σαν να είμαστε δικό τους προτεκτοράτο, ενώ η Ευρώπη χάνεται στα ψιλά γράμματα.
Δείχνουμε να μην πιστεύουμε πια ότι αξίζει να είμαστε οι αρχιτέκτονες του δικού μας μέλλοντος· τώρα αναγκαζόμαστε να το θυμηθούμε σε έναν αγώνα ενάντια στο ρολόι που μετρά αντίστροφα—κι αυτό το ρολόι δεν το ρυθμίζουμε εμείς.
Αυτές τις σκοτεινές στιγμές που ζούμε θυμάμαι τον Βάτσλαβ Χάβελ. Ο τίτλος του έργου του, γραμμένου στη σκιά της Σοβιετικής Ένωσης, μας στοιχειώνει ακόμη: Η Δύναμη των Ανίσχυρων. Εκεί ο Χάβελ παρατηρεί πως ο σοβιετικός ολοκληρωτισμός δεν ήταν μόνο μια δικτατορία, αλλά κι ένα σύστημα που ανησυχητικά έμοιαζε με τον δυτικό καταναλωτισμό—πρόθυμο να θυσιάσει ηθική και πνεύμα για φθηνούς πειρασμούς.
Αντί να αξιοποιήσουμε τον πλούτο μας για να γίνουμε ενεργοί συμμέτοχοι στη διαμόρφωση του κοινού μας μέλλοντος, αποσυρθήκαμε όλο και περισσότερο. Η δημοκρατία κατάντησε αυτό που περιέγραψε ο Χάβελ: κόμματα-μηχανισμοί που απαλλάσσουν τον πολίτη από την πολιτική ευθύνη.
Ο πολίτης περιορίστηκε σε παθητικό καταναλωτή μιας δημοκρατίας-θεάματος· η πολιτική μοιάζει με εστιατόριο όπου ο πελάτης παραπονιέται, αλλά σπάνια προτείνει. Οι πολιτικοί έγιναν πάροχοι υπηρεσιών αντί για οραματιστές.
Αν κάτι μας έμαθαν τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είναι πως η ανθρώπινη προσοχή είναι το νέο πεδίο μάχης. Ο νους δεν είναι απλώς όργανο· είναι ένας μυς που χρειάζεται εκγύμναση για να αντέξει έναν κόσμο που μας θέλει απλώς να «κυλάμε».
Κι αν το σκοτάδι δεν θα πέσει πάνω μας απότομα σαν ουρανοξύστης που κρύβει τον ήλιο, είναι γιατί είχαμε ήδη απολέσει το πεπρωμένο μας πριν μας το πάρουν. Τα όνειρα του 1989 δεν εκτελέστηκαν απ’ έξω· αλλά πέθαναν στην κούνια από μέσα.
Σε μια στιγμή όπως η σημερινή, όπου το μέλλον της ευρωπαϊκής Κοινοπολιτείας τρέμει, είναι δελεαστικό να συρρικνωθούμε πάλι σε μια μόνιμη αντίδραση. Όμως το κοινό μας πεπρωμένο προϋποθέτει τη βούληση να γίνουμε πρωταγωνιστές κι όχι απλοί θεατές.
Από τα καθημερινά μικροαντανακλαστικά—την αέναη απάντηση στις ειδοποιήσεις του τηλεφώνου—μέχρι τον ευρωπαϊκό μας τρόπο ύπαρξης, έχουμε εκπαιδευτεί να αντιδρούμε αντί να διαμορφώνουμε: αντιδρούμε στον δεξιό λαϊκισμό, στην τελευταία ρωσική πρόκληση, στην επόμενη δήλωση του Τραμπ, σαν να είμαστε πάντοτε δύο βήματα πίσω.
Αυτή η εμμονή στην αντίδραση, αντί για τη δράση, είναι ένας από τους πιο ύπουλους εχθρούς μας. Είναι ο ζουρλομανδύας που σφίγγει την Ευρώπη.
Γιατί η σημασία της συμμετοχής στη διαμόρφωση ενός κοινού μέλλοντος θάβεται συχνά—μέχρι που ένας εξωτερικός αντίπαλος μας κοιτάξει ως ενιαίο σώμα. Τότε θυμόμαστε πως δεν είμαστε απλώς επιμέρους κράτη, αλλά ένα «εμείς».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Τραμπ: Έκτακτη συνέντευξη στον Λευκό οίκο σήμερα (21/1) στις 20:00 – Τι δήλωσε για το ΝΑΤΟ
