Νίκου Βασιλειάδη: Η Πολυ-Κρίση: Το Σχήμα μιας Εποχής

Κάτι έχει αλλάξει στον πλανήτη. Δεν είναι μια κρίση που ξεσπά και τελειώνει· είναι πολλές μαζί. Οικονομία, κλίμα, ενέργεια, γεωπολιτική, τεχνολογία. Όλα κινούνται ταυτόχρονα, όλα πιέζουν, όλα αλληλεπιδρούν. Κι όσο πιο πολύ συμπιέζονται, τόσο περισσότερο παράγουν νέα αστάθεια. Οι ειδικοί το λένε πλέον καθαρά: αυτό δεν είναι «κρίση», είναι πολυ-κρίση.

Πριν από λίγα χρόνια θα μιλούσαμε για «αναταράξεις». Σήμερα οι αναταράξεις έχουν γίνει καθεστώς. Οι πόλεμοι δεν είναι μόνο συγκρούσεις· είναι αγορές ενέργειας, είναι δίκτυα συμμάχων, είναι επιβολές τιμών. Ο πληθωρισμός δεν είναι απλώς αριθμός· είναι πολιτική φθορά κυβερνήσεων. Οι φυσικές καταστροφές δεν είναι απλώς περιβαλλοντικά γεγονότα· είναι μετακινήσεις πληθυσμών, πιέσεις στα σύνορα, τριγμοί στις δημοκρατίες.

Και πάνω σε όλα αυτά, υπάρχει κάτι ακόμα πιο ανησυχητικό: οι κρίσεις έπαψαν να έρχονται μία-μία. Πλέον έρχονται πακέτο.

Οι αλυσίδες που σπάνε — και τι σημαίνει αυτό

Για δεκαετίες πιστέψαμε ότι η παγκοσμιοποίηση θα φέρει σταθερότητα. Ότι όσο περισσότερο συνδεδεμένες οι οικονομίες, τόσο λιγότερο πιθανές οι συγκρούσεις. Στην πράξη συνέβη το αντίθετο: όσο πιο συνδεδεμένος ο κόσμος, τόσο πιο ευάλωτος.

Ένα επεισόδιο στην Ουκρανία ανεβάζει την τιμή του φυσικού αερίου. Μια ξηρασία στην Κίνα χτυπάει τα ηλεκτρονικά. Μια απόφαση της Fed επηρεάζει τα νοικοκυριά στην Αθήνα. Ένα blackout σε λιμάνι της Ασίας φτάνει μέχρι το ράφι του σούπερ μάρκετ στην Ευρώπη.

Κάποτε αυτά θα θεωρούνταν παράλογα. Σήμερα είναι ο κανόνας.

Η πολιτική χάνει την πρωτοβουλία

Στην πολυ-κρίση, η πολιτική δεν ορίζει πια το παιχνίδι· το κυνηγά. Οι κυβερνήσεις προσπαθούν να διαχειριστούν συναγερμούς που δεν γεννήθηκαν στο δικό τους έδαφος και δεν εξαρτώνται από τις δικές τους αποφάσεις. Οι υπουργοί Οικονομικών τρέχουν πίσω από τα επιτόκια. Οι υπουργοί Ενέργειας πίσω από τις δεξαμενές LNG. Οι υπουργοί Εξωτερικών πίσω από πολέμους που δεν ξεκίνησαν οι ίδιοι, αλλά μπορούν να πληρώσουν οι κοινωνίες τους.

Η δημοκρατία δυσκολεύεται να λειτουργήσει σε περιβάλλον συνεχούς έκτακτης ανάγκης. Οι πολίτες θέλουν βεβαιότητα. Το σύστημα πλέον προσφέρει μόνο διαχείριση ρίσκου.

Και οι κοινωνίες; Στο ενδιάμεσο

Ο απλός πολίτης —στην Ελλάδα, στη Γαλλία, στην Ινδία, στις ΗΠΑ— βιώνει την πολυ-κρίση όχι ως θεωρία αλλά ως καθημερινότητα: αυξημένο κόστος, αβεβαιότητα, φόβος για το αύριο. Στο σούπερ μάρκετ, στους λογαριασμούς, στην πολιτική σκηνή, στα κοινωνικά δίκτυα. Ο κόσμος νιώθει ότι κάτι μεγάλο συμβαίνει, αλλά δεν μπορεί να το ορίσει.

Και κάπου εδώ γεννιέται το πραγματικό πολιτικό πρόβλημα: όταν οι άνθρωποι δεν καταλαβαίνουν τι συμβαίνει, δεν εμπιστεύονται αυτούς που υποτίθεται ότι το καταλαβαίνουν.

Η πολυ-κρίση ως πεδίο ισχύος

Στις 17 Ιανουαρίου 2024, το διεθνές περιοδικό Global Sustainability του Cambridge University Press αφιέρωσε τις σελίδες του στο φαινόμενο αυτό που απασχολεί πλέον κυβερνήσεις, επιστήμονες και διεθνείς οργανισμούς.
Στο κείμενο αυτό, έξι ερευνητές —Michael Lawrence, Thomas Homer-Dixon, Scott Janzwood, Johan Rockström, Ortwin Renn και Jonathan F. Donges— επιχειρούν να εξηγήσουν γιατί ο κόσμος δεν αντιμετωπίζει πλέον μεμονωμένες κρίσεις, αλλά ένα πολύπλοκο πλέγμα αστάθειας που συνδέει το κλίμα, την οικονομία, την τεχνολογία και τη γεωπολιτική.

Το άρθρο του Global Sustainability το λέει χωρίς περιστροφές: οι κρίσεις δεν είναι απλώς ατυχή γεγονότα. Είναι εργαλεία ισχύος. Η ενέργεια είναι ισχύς. Οι πρώτες ύλες είναι ισχύς. Οι πληροφορίες είναι ισχύς. Η μετανάστευση είναι ισχύς. Το κλίμα —ακόμη και αυτό— μετατρέπεται σε διαπραγμάτευση.

Γι’ αυτό οι μεγάλοι παίκτες δεν επιχειρούν πια να αποφύγουν τις κρίσεις· επιχειρούν να τις ελέγξουν.

Δεν είναι ένα χάος που «θα περάσει»

Το πιο πολιτικό συμπέρασμα δεν είναι ότι ο κόσμος βρίσκεται σε ταραχή. Είναι ότι αυτή η ταραχή δεν είναι «παρένθεση». Είναι η νέα κανονικότητα. Μια κανονικότητα  που δεν έχει ακόμη υποδομές, δεν έχει ακόμη θεσμούς, δεν έχει ακόμη καν γλώσσα για να το περιγράψει.

Η λέξη polycrisis είναι μια πρώτη προσπάθεια.

Και τώρα;

Η πολυ-κρίση δεν εξηγεί μόνο γιατί ο κόσμος δείχνει ασταθής. Εξηγεί γιατί δείχνει και πιο πολιτικός, πιο συγκρουσιακός και πιο αβέβαιος. Γιατί οι κοινωνίες σκληραίνουν. Γιατί τα κράτη προστατεύονται. Γιατί οι αγορές κάνουν άλματα. Γιατί οι πολίτες νιώθουν θεατές.

Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό θα τελειώσει. Είναι αν μπορούμε να το κατανοήσουμε πριν μας προσπεράσει.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ 

Νότια Ιταλία: Σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης η Σικελία, η Σαρδηνία και η Καλαβρία μετά τις σφοδρές καταιγίδες – Δείτε βίντεο

«Σφαγή στους δρόμους» της Μινεάπολη για τις δολοφονίες Γκουντ και Πρέτι από την ICE