Νίκου Βασιλειάδη: Η γεωπολιτική της ισορροπίας: γιατί η Τουρκία δεν θέλει ένα φιλοδυτικό Ιράν

09/03/2026 9:14

Στη γεωπολιτική της Μέσης Ανατολής, οι μεγάλες στρατηγικές σπανίως δηλώνονται ανοιχτά. Διαμορφώνονται μέσα από σιωπηρές ισορροπίες, παράδοξες συμμαχίες και υπολογισμένες ασάφειες. Η στάση της Τουρκίας απέναντι στο Ιράν αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πίσω από τη ρητορική περί «σταθερότητας» και «διπλωματίας», η Άγκυρα φαίνεται να επιδιώκει ένα διπλό στόχο: είτε τη διατήρηση του ισλαμικού καθεστώτος των μουλάδων είτε, σε περίπτωση κατάρρευσής του, τη διασφάλιση ότι ο διάδοχός του θα παραμείνει αντιδυτικός.

Η λογική αυτή δεν προκύπτει από ιδεολογική ταύτιση με την Τεχεράνη, αλλά από έναν ψυχρό γεωπολιτικό υπολογισμό. Για την κυβέρνηση του Ερντογάν, το χειρότερο δυνατό σενάριο δεν είναι ένα αδύναμο ή αυταρχικό Ιράν. Είναι ένα Ιράν που θα επαναπροσεγγίσει τη Δύση. Ένα τέτοιο ενδεχόμενο θα αναδιαμόρφωνε δραστικά τις ισορροπίες ισχύος στη Μέση Ανατολή, ενισχύοντας τη θέση του Ισραήλ και των δυτικών συμμάχων του και περιορίζοντας τον περιφερειακό ρόλο της Τουρκίας.

Η Άγκυρα κινείται επομένως σε μια ζώνη «στρατηγικής αμφισημίας». Δημοσίως υποστηρίζει τη διπλωματία και την αποφυγή κλιμάκωσης. Στην πράξη, όμως, η προτεραιότητά της φαίνεται να είναι η αποτροπή ενός γεωπολιτικού κενού στο Ιράν που θα μπορούσε να οδηγήσει είτε σε κρατική αποσύνθεση είτε σε μια φιλοδυτική κυβέρνηση.

Η στάση αυτή δεν είναι ιστορικά πρωτοφανής. Στον 19ο αιώνα, οι ευρωπαϊκές δυνάμεις διατήρησαν τεχνητά στη ζωή την παραπαίουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία, τον λεγόμενο «Μεγάλο Ασθενή», επειδή φοβούνταν ότι η κατάρρευσή της θα δημιουργούσε ανεξέλεγκτες γεωπολιτικές ανατροπές. Η λογική της ισορροπίας δυνάμεων υπερίσχυσε της ιδεολογικής αντιπαλότητας. Σήμερα, η Τουρκία φαίνεται να εφαρμόζει μια παρόμοια στρατηγική απέναντι στο Ιράν.

Οι σχέσεις μεταξύ των δύο χωρών υπήρξαν πάντοτε σύνθετες: ανταγωνισμός για περιφερειακή επιρροή, αλλά ταυτόχρονα συνεργασία σε ζητήματα ασφαλείας, όπως η αποτροπή δημιουργίας κουρδικού κράτους. Από τη δεκαετία του 1990, η Άγκυρα και η Τεχεράνη βρίσκονται σε έναν ιδιότυπο ανταγωνισμό επιρροής στη Μέση Ανατολή, ιδιαίτερα στο Ιράκ και τη Συρία.

Ωστόσο, η Τουρκία δεν επιθυμεί την πλήρη κατάρρευση του ιρανικού καθεστώτος. Μια αποσταθεροποιημένη χώρα με πληθυσμό άνω των 80 εκατομμυρίων θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστιες μεταναστευτικές ροές, να πυροδοτήσει περιφερειακές συγκρούσεις και να δημιουργήσει χώρο για νέες στρατιωτικές παρεμβάσεις των δυτικών δυνάμεων. Από αυτή την άποψη, η επιβίωση ενός προβλέψιμου – έστω και εχθρικού προς τη Δύση – καθεστώτος μπορεί να θεωρείται προτιμότερη από μια αβέβαιη μετάβαση.

Παράλληλα, υπάρχουν και εσωτερικές πολιτικές παράμετροι. Ορισμένες αναλύσεις υποστηρίζουν ότι η τουρκική κρατική ρητορική παρουσιάζει συχνά τις αντικαθεστωτικές διαμαρτυρίες στο Ιράν ως «δυτικές συνωμοσίες», όχι μόνο για να προστατεύσει τη γειτονική κυβέρνηση αλλά και για να αποτρέψει την ιδεολογική «μετάδοση» κινημάτων αμφισβήτησης στο εσωτερικό της Τουρκίας.

Το αποτέλεσμα είναι μια πολιτική ισορροπίας πάνω σε λεπτό σκοινί. Η Άγκυρα παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ, διατηρώντας ταυτόχρονα σχέσεις συνεργασίας με την Τεχεράνη και αποφεύγοντας να ευθυγραμμιστεί πλήρως με τη δυτική στρατηγική πίεσης.

Η πραγματική ερώτηση, ωστόσο, δεν είναι αν η Τουρκία επιθυμεί την επιβίωση του ιρανικού καθεστώτος. Είναι αν η ίδια η δυναμική της περιοχής θα της επιτρέψει να ελέγξει την εξέλιξη των γεγονότων. Η ιστορία της Μέσης Ανατολής δείχνει ότι τα καθεστώτα συχνά καταρρέουν ξαφνικά — και σπάνια με τρόπο που να εξυπηρετεί τα σχέδια των γειτόνων τους.

Σε έναν κόσμο όπου οι περιφερειακές δυνάμεις διεκδικούν μεγαλύτερη αυτονομία από τη Δύση, η τουρκική στάση απέναντι στο Ιράν δεν είναι απλώς μια διπλωματική επιλογή. Είναι ένδειξη μιας ευρύτερης μετάβασης: από τη γεωπολιτική των συμμαχιών στη γεωπολιτική της ισορροπίας μεταξύ ανταγωνιστικών κόσμων.