PLUS
Η ιστορία έχει μια ιδιαίτερη αδυναμία στους ανθρώπους που πιστεύουν ότι είναι μεγαλύτεροι από αυτήν. Είναι σχεδόν ειρωνικό: κάθε λίγες δεκαετίες εμφανίζεται ένας ηγέτης που είναι απόλυτα πεπεισμένος ότι ο κόσμος περιστρέφεται γύρω από το εγώ του — και κάθε φορά ο κόσμος ανακαλύπτει, συνήθως με τον δύσκολο τρόπο, ότι ο ναρκισσισμός στην εξουσία δεν είναι απλώς ελάττωμα χαρακτήρα. Είναι γεωπολιτικός κίνδυνος.
Στις αρχές του 20ού αιώνα αυτός ο ρόλος ανήκε στον Κάιζερ Βίλχελμ Β΄, αυτοκράτορα της Γερμανικής Αυτοκρατορίας. Ένας άνθρωπος που αγαπούσε τις στολές, τις μεγαλοπρεπείς δηλώσεις και την ιδέα ότι ήταν στρατηγική ιδιοφυΐα. Στην πράξη, όμως, ο Βίλχελμ είχε ένα αξιοσημείωτο ταλέντο: να δημιουργεί διεθνείς κρίσεις με τον ίδιο αυθορμητισμό που άλλοι παραγγέλνουν καφέ. Οι διπλωμάτες του περνούσαν τη μισή τους καριέρα προσπαθώντας να εξηγήσουν στον υπόλοιπο κόσμο τι εννοούσε — και την άλλη μισή προσπαθώντας να εξηγήσουν στον ίδιο τι είχε μόλις πει.
Το αποτέλεσμα αυτής της αυτοκρατορικής θεατρικότητας δεν ήταν μια καλή παράσταση. Ήταν ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Και εδώ είναι που η ιστορία αρχίζει να αποκτά μια δυσάρεστη αίσθηση déjà vu.
Διότι στον 21ο αιώνα εμφανίστηκε ένας πολιτικός που φαίνεται να πιστεύει ότι η εξωτερική πολιτική είναι απλώς μια μεγαλύτερη εκδοχή τηλεοπτικού σόου. Ένας άνθρωπος που αντιμετωπίζει τη διπλωματία σαν διαπραγμάτευση για ουρανοξύστη και τις διεθνείς κρίσεις σαν επεισόδια reality. Το όνομά του είναι Ντόναλντ Τραμπ.
Ο Τραμπ δεν είναι αυτοκράτορας — τουλάχιστον όχι επίσημα. Είναι όμως κάτι εξίσου εντυπωσιακό: ένας πρόεδρος που έχει μετατρέψει την πολιτική σε προσωπικό θέατρο. Η ρητορική του είναι μια ατελείωτη παράσταση αυτοθαυμασμού. Οι σύμμαχοι είναι είτε «φανταστικοί» είτε «άχρηστοι», ανάλογα με τη διάθεση της ημέρας. Οι αντίπαλοι είναι πάντα γελοίοι — μέχρι τη στιγμή που μετατρέπονται σε υπαρξιακή απειλή.
Και στο κέντρο όλων βρίσκεται το ίδιο πράγμα: το εγώ.
Ο ναρκισσισμός στην πολιτική έχει μια πολύ συγκεκριμένη δυναμική. Ο ναρκισσιστής ηγέτης δεν κυβερνά για να διαχειριστεί την πραγματικότητα. Κυβερνά για να την αντικαταστήσει με μια πιο κολακευτική εκδοχή της. Η πραγματικότητα είναι ενοχλητική γιατί επιμένει να έχει γεγονότα, περιορισμούς και άλλες χώρες που δεν παίζουν σύμφωνα με το σενάριο.
Αλλά στο μυαλό ενός ναρκισσιστή ηγέτη, αυτά είναι απλώς λεπτομέρειες.
Ο Κάιζερ Βίλχελμ Β΄ είχε παρόμοια σχέση με την πραγματικότητα. Μπορούσε να περάσει από την αλαζονική αυτοπεποίθηση στην απόλυτη ανασφάλεια μέσα σε μία ομιλία. Μιλούσε για τη δύναμη της χώρας του σαν να αφηγούνταν μυθιστόρημα. Και κάθε φορά που δημιουργούσε διεθνή ένταση, οι αυλικοί του έσπευδαν να τον καθησυχάσουν ότι όλα ήταν υπό έλεγχο.
Αυτό είναι το δεύτερο πρόβλημα με τους ναρκισσιστές ηγέτες: δεν είναι ποτέ μόνοι. Πάντα τους περιβάλλει ένα μικρό οικοσύστημα από ανθρώπους που έχουν καταλάβει ότι η επιβίωσή τους εξαρτάται από ένα απλό πράγμα — να μη χαλάσουν το αφήγημα.
Έτσι η εξουσία μετατρέπεται σε καθρέφτη.
Και όλοι γύρω του παίζουν τον ρόλο του φωτισμού.
Στην περίπτωση του Ντόναλντ Τραμπ, αυτό το θέατρο έχει ήδη αποδείξει πόσο εύκολα μπορεί να μετατραπεί σε γεωπολιτικό τρενάκι του τρόμου. Κάθε κρίση είναι μια ευκαιρία για υπερβολή. Κάθε αντίπαλος είναι μια ευκαιρία για επίδειξη ισχύος. Και κάθε απόφαση παρουσιάζεται ως ιστορική στιγμή — ακόμη κι όταν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη επεισόδιο πολιτικής αυτοπροβολής.
Το επικίνδυνο με αυτή τη λογική δεν είναι μόνο η αλαζονεία. Είναι η πλήρης απουσία αυτοαμφιβολίας. Οι δημοκρατικοί θεσμοί βασίζονται σε μια απλή ιδέα: ότι κανείς δεν είναι αρκετά σοφός για να κυβερνά μόνος του. Ο ναρκισσιστής ηγέτης πιστεύει ακριβώς το αντίθετο.
Και τότε αρχίζει το πραγματικό πρόβλημα.
Γιατί όταν η εξωτερική πολιτική μετατρέπεται σε προσωπικό δράμα, οι διεθνείς σχέσεις παύουν να είναι προβλέψιμες. Οι σύμμαχοι δεν ξέρουν τι θα συμβεί αύριο. Οι αντίπαλοι προσπαθούν να εκμεταλλευτούν την αστάθεια. Και ολόκληρο το σύστημα αρχίζει να μοιάζει με παράσταση όπου κανείς δεν έχει διαβάσει το σενάριο.
Η ιστορία του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου είναι γεμάτη τέτοιες στιγμές. Κρίσεις που θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί. Εγωισμοί που διογκώθηκαν μέχρι να γίνουν καταστροφικοί. Ηγέτες που πίστευαν ότι ελέγχουν την κατάσταση μέχρι τη στιγμή που ανακάλυψαν ότι η κατάσταση ελέγχει αυτούς.
Αυτό είναι το πραγματικό μάθημα της ιστορίας — και το πιο τρομακτικό.
Οι μεγάλοι πόλεμοι δεν ξεκινούν πάντα από μεγάλους ανθρώπους.
Μερικές φορές ξεκινούν από μικρούς ανθρώπους με τεράστιο εγώ.
Και η γελοιότητα, όσο αθώα κι αν φαίνεται, δεν είναι ποτέ καλό σημάδι όταν βρίσκεται στην κορυφή της εξουσίας. Γιατί η γελοιότητα έχει μια ύπουλη ιδιότητα: κάνει τον κίνδυνο να μοιάζει αστείο μέχρι τη στιγμή που παύει να είναι.
Ο κόσμος έχει δει αυτό το έργο ξανά. Με στολές, με αυτοκρατορίες, με ηγέτες που μιλούσαν σαν να τους ανήκε ο πλανήτης. Το τέλος εκείνης της παράστασης ήταν τέσσερα χρόνια πολέμου και εκατομμύρια νεκροί.
Η ιδέα ότι η ιστορία δεν μπορεί να επαναληφθεί επειδή τώρα έχουμε καλύτερη τεχνολογία και περισσότερα think tanks είναι μια παρηγορητική φαντασία. Οι άνθρωποι δεν έχουν αλλάξει τόσο πολύ. Η εξουσία ακόμη μεθά. Και ο ναρκισσισμός εξακολουθεί να βρίσκει τον δρόμο του προς τα προεδρικά γραφεία.
Γι’ αυτό η σύγκριση ανάμεσα στον Κάιζερ Βίλχελμ Β΄ και τον Ντόναλντ Τραμπ δεν είναι απλώς ιστορική άσκηση. Είναι προειδοποίηση.
Γιατί όταν ένας ηγέτης πιστεύει ότι είναι η Ιστορία, υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να προσπαθήσει να τη σκηνοθετήσει.
Και η Ιστορία, όπως ξέρουμε, έχει πολύ κακή αίσθηση του χιούμορ.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Το πρόβλημα του Τραμπ στο Στενό του Ορμούζ
«Αν οι σύμμαχοι δεν βοηθήσουν στα Στενά του Ορμούζ θα είναι κακό για το ΝΑΤΟ», προειδοποιεί ο Τραμπ
